Vijf jaar geleden trokken de Verenigde Staten (VS) hun laatste gevechtstroepen terug uit Irak. Na de val van Saddam Hussein en het vestigen van een overwegend sjiitisch bewind was het Amerikaanse leger overbodig. Vijf jaar later is de situatie alleen maar slechter.

Onder leiding van president George W. Bush waren de Amerikanen het Arabische land in 2003 binnengevallen. Washington betaalde een hoge prijs voor het installeren van een nieuw regime. Volgens het Pentagon eiste de oorlog in zeven jaar tijd de levens van ruim 4.400 Amerikaanse militairen.

Analisten becijferden in augustus 2010 dat de oorlog Washington zeker 560 miljard dollar had gekost. Wat is het resultaat van al die offers?

"Het lijdt geen twijfel dat Irak er nu veel slechter voorstaat dat vijf jaar geleden", zegt Nick Grinstead, veiligheidsexpert en Midden-Oostendeskundige bij Instituut Clingendael. "Islamitische Staat controleert grote delen van het westen van Irak en delen van het midden van het land."

Ook in gebieden waar IS en andere radicale groepen niet zo prominent aanwezig zijn, moeten burgers rekening houden met aanslagen.

De Bushes

Maakte Obama vijf jaar geleden een verkeerde inschatting, toen hij de Amerikaanse gevechtstroepen naar huis haalde? Voor de Republikein Jeb Bush, die in navolging van zijn vader George H.W en zijn broer George W. president wil worden, staat het buiten kijf dat het Irakbeleid van de Democraat Obama een mislukking is.

“Jeb Bush vindt dat Obama die stabiliteit heeft verkwanseld.”
Willem Post, Amerika-deskundige

In een toespraak afgelopen week voor de Ronald Reagan Presidential Foundation noemde Jeb Bush Obama en diens voormalige minister van Buitenlandse Zaken Hillary Clinton ''mislukte vredestichters in het Midden-Oosten".

"George W. Bush besloot in 2007 tot de zogeheten 'surge’, een tijdelijke versterking van de Amerikaanse troepenmacht in Irak en ook zocht hij de samenwerking met soennitische stammen", zegt Amerika-deskundige Willem Post, eveneens verbonden aan Instituut Clingendael. "Die maatregelen zorgden voor een zekere mate van stabiliteit in Irak. Jeb Bush vindt dat Obama die stabiliteit heeft verkwanseld."

George Bush bezoekt Irak in 2007

George Bush bezoekt Irak in 2007

Obama was naïef

Post vindt het te gemakkelijk Obama te verwijten dat hij te veel afstand van Irak heeft genomen. "Wel kan je achteraf zeggen dat Obama naïef is geweest door te denken dat hij na het vertrek van de gevechtsmilitairen uit Irak een veiligheidspact kon sluiten met de toenmalige Iraakse premier Nuri al-Maliki."

Obama en Maliki spraken langdurig over het in stand houden van een Amerikaanse basis in Irak en een plan om de Amerikanen te betrekken bij de opleiding van Iraakse veiligheidsfunctionarissen. Maar tot een deal is het nooit gekomen, onder meer omdat Irakezen de Amerikaanse opleiders niet wilden vrijwaren van vervolging voor de Iraakse wet.

Post: "Het corrupte figuur Maliki en een groot deel van de Iraakse bevolking hebben die deal nooit gewild.’"

Soennieten uitgesloten

Ook Nick Grinstead is niet onder de indruk van de aanval van Jeb Bush op Obama en Clinton. "Dat soort uitspraken doet hij alleen uit binnenlandse politieke overwegingen",aldus Grinstead. ''Je zou ook met de beschuldigende vinger kunnen wijzen naar de regering van George W. Bush. Die liet de complete Baathpartij van Saddam Hussein ontmantelen en zuiverde het leger van diens aanhangers. Onder de oprichters en huidige strijders van IS is een aantal voormalige Baathisten."

Nuri al-Maliki tijdens een persconferentie in 2011

Nuri al-Maliki tijdens een persconferentie in 2011

Volgens Grinstead en Post is oud-premier Maliki veel meer dan Obama verantwoordelijk voor de huidige crisis in Irak. Grinstead. ''De sjiiet Maliki voerde een sektarische beleid. Hij sloot andere groepen uit, vooral soennieten. Daarmee speelde hij het soennitische Islamitische Staat in de kaart."

Hervormingsplannen goedgekeurd

Vorig jaar augustus moest Maliki plaatsmaken voor de huidige regeringsleider Haider al-Abadi. Die kreeg afgelopen week in het Iraakse parlement een meerderheid voor zijn hervormingsplannen.

Het nieuwe beleid moet een eind moeten maken aan corruptie en onnodige overheidsuitgaven en de eenheid van het land bevorderen. Door de etnische verdeeldheid heeft Irak één soennitische en twee sjiitische vicepresidenten en één soennitische, één sjiitische en één Koerdische vicepremier.

Al-Abadi en Obama tijdens een VN-vergadering in 2014

Al-Abadi en Obama tijdens een VN-vergadering in 2014

Abadi wil van het systeem af met functies die meerdere malen zijn ingevuld, omdat het corruptie in de hand zou werken en ongekwalificeerde kandidaten zou opleveren. "Als het Abadi lukt die hervormingsplannen uit te voeren, kan dat mogelijk leiden tot een effectieve regering die ontvankelijk is voor wat leeft onder de bevolking", zegt Grinstead.

"Over de kans van slagen, ben ik voorzichtig optimistisch. Want het schijnt dat de belangrijkste geestelijk leider van Irak, de sjiitische groot-ayatollah Ali al-Sistani, de hervormingen heeft goedgekeurd."

IS wind uit de zeilen nemen

Grinstead stelt dat het bevorderen van de nationale eenheid en het verbeteren van het bestuur de belangrijk instrumenten zijn om IS de wind uit de zeilen te nemen. Daarom pleit hij voor westerse steun aan de regering-Abadi op het gebied van onder meer deskundigheidsbevordering, uitbannen van corruptie en effectief bestuur.

Met alleen militaire middelen is het niet mogelijk een eind aan het geweld in Irak te maken, al hebben de inspanningen van de internationale coalitie tegen IS wel degelijk effect. "Met luchtaanvallen krijg je IS niet op de knieën, maar je drukt de beweging er wel mee in het defensief."

De opkomst van IS deed Washington besluiten opnieuw Amerikaanse militairen naar Irak te sturen. Volgens de website van het Pentagon zitten er 3.550 Amerikanen in Irak. Hun belangrijkste taak is het adviseren en opleiden van het Iraakse leger.

Amerikanen militairen geven training aan het Iraakse leger

Amerikanen militairen geven training aan het Iraakse leger

"De Amerikanen en andere westerse landen leveren vliegtuigen, tanks en andere wapens aan het Iraakse leger. Maar dat heeft alleen zin als de Irakezen leren hoe ze die wapens moeten gebruiken en onderhouden", aldus Grinstead.

Geen nieuwe grondtroepen

De veiligheidsexpert en Midden-Oostendeskundige verwacht niet dat Amerikaanse of andere westerse landen grondtroepen naar Irak zullen sturen om zij-aan-zij met Iraakse militairen tegen IS te vechten. "De Irakezen zullen dat niet accepteren. Bovendien is er in de VS geen draagvlak voor."

Amerika-deskundige Post stelt dat de VS niet eens in staat zijn om op eigen houtje orde op zaken te stellen in Irak. "De macht van Amerika is niet meer zo allesomvattend als tien jaar geleden", stelt Post. "China, Rusland en Europa moeten als het om de internationale veiligheid gaat veel meer verantwoordelijkheid nemen."

"Het wordt zo langzamerhand tijd dat de Europese landen serieus werk van hun defensie gaan maken. Daar hebben ze alle belang bij. Kijk bijvoorbeeld maar naar waar de meeste IS-adapten zitten. In de VS gaat het om honderden mensen. In Europa om duizenden."

​​Meer langere verhalen en achtergronden op NUweekend