Tom Hayes, een man die op zijn 24e nog onder een superheldendekbed sliep, tijdens het uitgaan chocolademelk drinkt en een boek met verkeersborden uit zijn hoofd heeft geleerd. Hij is ook het gezicht van de Liborfraude en is de eerste oud-bankier die daarvoor is veroordeeld. 

Hayes, die wordt gezien als de spil in de Liborfraude, is pas 35 jaar op de dag dat hij hoort dat hij 14 jaar de bak in moet voor het manipuleren van het interbancaire rentetarief Libor. Het is een van de langste straffen voor criminele activiteiten binnen de financiële sector in het Verenigd Koninkrijk.

Maar de zaak van Hayes ging om meer dan alleen schuldig of onschuldig. Het Liborschandaal is het symbool geworden van wat er mis is met de financiële wereld in deze eeuw: bankiers die handelen voor eigen gewin, niet stilstaan bij de nadelige gevolgen voor anderen en tot voor kort weg kwamen met hun daden.

Daarmee stond het juridische systeem ook onder druk, want tot nu toe was het niet gelukt om bankiers te veroordelen voor hun misdaden.

Superheldendekbed

Hayes begint zijn carrière in de bankensector op zijn 21e als trainee bij de Royal Bank of Scotland. Daarna vertrekt hij voor een baan met meer verantwoordelijkheden naar de Royal Bank of Canada. Daar ontmoet hij voor het eerst mensen die later een belangrijke rol zullen spelen bij het sjoemelen van de rentetarieven.

Het wordt al snel duidelijk dat Hayes op bepaalde punten verschilt van zijn mede-handelaren. Als zijn collega's 's avonds de kroeg in duiken, zit Hayes nog op kantoor om zijn modellen te verfijnen of om de Amerikaanse financiële markten in de gaten te houden.

“Ik zag er het nut niet van in om een nieuw dekbed te kopen als ik er een heb die perfect geschikt is.”
Tom Hayes

Als hij dan toch een keer besluit mee op stap te gaan, drinkt hij uitsluitend warme chocolademelk. Het levert hem de bijnaam 'Tommy Chocolate' op. Ook lachen mensen op het werk Hayes uit als ze erachter komen dat hij op zijn 24e nog steeds onder hetzelfde superheldendekbed slaapt als toen hij acht jaar oud was.

"Ik zag er het nut niet van in om een nieuw dekbed te kopen als ik er een heb die perfect geschikt is", zei Hayes tijdens zijn rechtszaak. Hij staat vroeg op en werkt ministens twaalf uur per dag. Hij zou vaak 's nachts zijn bed uit komen om zijn posities te controleren.

De fraude begint

De fraude begint in de zomer van 2006. Hayes, inmiddels werkzaam voor de Zwitserse bank UBS in Tokyo, verliest geld omdat hij de Liborrente verkeerd inschat. Die middag krijgt hij een telefoontje uit Londen. De stem aan de andere kant van de lijn zegt hem te kunnen helpen door de rentepercentages te beïnvloeden. Zo kun je gokken op iets waarvan je de uitkomst al weet. Hayes hapt toe.

De handel gaat voorspoedig in de jaren die volgen, Hayes verdient miljoenen. Als de financiële crisis in 2008 losbarst, hebben veel bankiers moeite om het hoofd boven water te houden, maar Hayes maakt 80 miljoen dollar winst voor zijn werkgever in dat jaar. Dat is tweemaal zoveel als in de twaalf maanden daarvoor.

Hayes krijgt steeds meer aanzien binnen het bedrijf en dat valt ook bij de concurrentie op. Naar verluidt wil Goldman Sachs 3 miljoen dollar naar hem overmaken als hij zijn handtekening zet. UBS wil zijn goudmijn niet kwijt en stelt Hayes een bonus van 2,5 miljoen dollar in het vooruitzicht. Door de crisis moet UBS op zijn belofte terugkomen en krijgt Hayes de bonus niet. Hij voelt zich verraden en verkast naar het Amerikaanse Citigroup.

Intern onderzoek

Daar wil Hayes op dezelfde voet verder gaan. Hij vraagt zijn collega's die de rentestanden doorgeven voor de bank meerdere malen om een gunst, maar die wordt hem iedere keer afgewezen. Wat Hayes dan nog niet weet, is dat zijn werkgever een intern onderzoek naar zijn wanpraktijken is gestart.

Hayes werkt net een jaar bij Citigroup als hij wordt ontslagen vanwege het manipuleren van de Liborrente.

Hij besluit na zijn ontslag terug te keren naar Engeland. Daar probeert hij een leven op te bouwen, hij trouwt en krijgt een kind. Uit angst om uitgeleverd te worden aan de Verenigde Staten, besluit Hayes mee te werken aan het onderzoek van de Britse fraudewaakhond Serious Fraud Office (SFO). 

“Zelfs Moeder Teresa zou de Liborrente manipuleren als ze ermee zou handelen.”
Tom Hayes

Er wordt voor 82 uur aan verhoormateriaal opgenomen waarin Hayes het frauderen bekent. "Ik verdien het waarschijnlijk hier te zitten omdat ik verwoede pogingen heb gedaan om Libor te beïnvloeden", zegt hij tegen zijn verhoorders van het SFO op 1 februari 2013. "Hoewel ik opereerde binnen een systeem of meedeed met een systeem waarin dat normaal was, was ik uiteindelijk iemand die zich daar meerdere keren schuldig aan maakte."

Het werd ook duidelijk hoe normaal het volgens Hayes was om te frauderen. "Zelfs Moeder Teresa zou de Liborrente manipuleren als ze ermee zou handelen", aldus de oud-bankier tijdens zijn verhoor.

Aspergersyndroom

Geld binnenhalen met behulp van de interbancaire rente werd een steeds grotere obsessie voor Heyes. "Op een gegeven moment droomde ik over de Liborrente. Het was mijn eten en drinken. Daar ging het om. Het was het instrument waarop alles gebaseerd was waarin ik handelde", zei hij in 2013 tegen het SFO.

In aanloop naar de rechtszaak wordt er een milde vorm van het Aspergersyndroom, een sociale stoornis, bij Hayes geconstateerd.

Die diagnose zal niet iedereen verbazen. Tijdens de zitting verklaart een vriend van Hayes dat hij ooit het complete 164-pagina's tellende boek met daarin alle verkeersborden van het Verenigd Koninkrijk uit zijn hoofd leert. Ook hier houdt Hayes bijnamen aan over zoals 'Rain Man', naar de gelijknamige film waarin Dustin Hoffman de zwaar autistische Raymond speelt.

De symptomen voor het syndroom van Asperger zijn obsessief gedrag, sociale problemen en aanleg voor wiskunde. Dat verklaart misschien waarom de jury tijdens de rechtszaak te horen krijgt hoe Hayes bij een groep van ongeveer 25 handelaren en makelaars bij tien verschillende bedrijven bluft, omkoopt en pest om zijn zin te krijgen.  

“Wat jij hebt gedaan, samen met anderen, was oneerlijk zoals je heel goed wist op dat moment.”
Rechter

Als het SFO zijn zaak voorbereidt, neemt Hayes weer een gok: hij besluit niet meer mee te werken met de Britse waakhond en pleit onschuldig te zijn. Hij vindt dat zijn zaak te politiek is geworden en dat het proces in zijn nadeel zal zijn.

Maar de 82 uur die zijn opgenomen door het SFO liggen er nog en vormen de kern van de negen weken durende rechtszaak.

Uitspraak

"Er is geen aparte norm voor oneerlijkheid voor welke groep in de samenleving dan ook en wat jij hebt gedaan, samen met anderen, was oneerlijk zoals je heel goed wist op dat moment", zei rechter Jeremy Cooke na het oplezen van zijn straf.  

"Het gedrag dat we hier hebben gezien moet worden bestempeld als oneerlijk en verkeerd en moet derhalve een signaal zijn aan het bankwezen wereldwijd."

Dat signaal zal zijn aangekomen bij de zes oud-bankiers die nog dit jaar terecht staan voor hun aandeel in de Liborfraude en de 21 die hiervoor zijn aangeklaagd.

Diverse artikelen uit onder andere The Wall Street Journal, Financial Times en Bloomberg zijn als bron gebruikt voor dit artikel.

Meer langere verhalen en achtergronden op NUweekend