Na 25 jaar strijden staat 'Afrikaanse Pinochet' voor de rechter

Het heeft 26 jaar geduurd, maar de oud-dictator van Tsjaad Hissène Habré is berecht voor misdaden tegen de menselijkheid, martelingen en oorlogsmisdaden. "Als iemand hem durfde uit te dagen, verslond Habré hem als een leeuw."

Habré moet voor de rechtbank verschijnen in de Senegalese hoofdstad Dakar. Het is de eerste keer dat een voormalig staatshoofd van een Afrikaans land terechtstaat in een ander land op dat continent.

"Dit is de gelegenheid om te laten zien dat Afrikaanse slachtoffers gerechtigheid kunnen krijgen in Afrika", zegt advocaat Reed Brody van Human Rights Watch (HRW) tegen NU.nl.

"Het is een heel andere dynamiek dan bij internationale tribunalen, waar aanklagers of de Veiligheidsraad van de Verenigde Naties (VN) het voortouw nemen", aldus Brody. "Deze zaak is vanaf het prille begin aangejaagd door de slachtoffers."

Pion tegen Kaddafi

Na de onafhankelijkheid van Tsjaad in 1960 werd de voormalige Franse kolonie in West-Afrika geteisterd door een burgeroorlog tussen het christelijke en animistische zuiden en het islamitische noorden. Hissène Habré sloot zich aan bij de rebellen uit het noorden.

Militair en financieel gesteund door de Verenigde Staten en Frankrijk, pleegde Habré in 1982 een succesvolle staatsgreep. Ook na de machtsgreep bleven deze landen achter hem staan. Zij zagen Tsjaad als een belangrijke pion in de strijd tegen de toenmalige leider Muammar Kaddafi van buurland Libië.

De acht jaren van Habrés bewind werden gekenmerkt door wreedheden. Volgens mensenrechtenorganisaties en de huidige Tsjaadse regering was hij direct verantwoordelijk voor de dood van veertigduizend mensen - onder andere door etnische zuiveringen van Tsjaadse stammen - en het martelen van tweehonderdduizend gevangenen.

In 1990 werd hij afgezet door Idriss Déby, die eerder onder hem diende als legerchef. Habré roofde de Tsjaadse schatkist leeg en vluchtte naar Senegal waar hij vrijwel ongestoord in ballingschap leefde. Brody zucht: "In Dakar staat hij bekend als een vriendelijke en vrijgevige man."

Lijken in de cellen

"Habré regeerde als een god", zegt overlevende Souleyman Guengueng. "Hij zag alles als een bedreiging voor zijn macht. Als iemand hem durfde uit te dagen, verslond Habré hem als een leeuw."

Het onderdrukken van elk teken van onvrede of tegenstand was in handen van zijn Directoraat voor Documentatie en Veiligheid (DDS). Gengueng: "De DDS kon je doodschieten. De DDS kon je de keel afsnijden. De DDS kon je levend begraven. Ze mochten alles met je doen wat ze wilden."

“Na 25 jaar strijden voor gerechtigheid kan ik Habré straks eindelijk recht in de ogen kijken.”
Overlevende

Guengueng bracht bijna drie jaar door in gevangenschap. Hij werd gemarteld, zag zijn medegevangenen bij bosjes sterven en moest tussen hun lijken zitten. De bewakers lieten die dagenlang in de snikhete cellen liggen.

"Habré beschikte niet over gaskamers", schreef de Tsjaadse waarheidscommissie die het bewind van de dictator onderzocht na zijn val, "dus verving hij die simpelweg door cellen zonder luchttoevoer."

Na de val van Habré zwoer Guengueng zijn verdere leven te zullen wijden aan de rechtsvervolging van de oud-dictator. "Maandag wordt een geweldige dag voor de overlevenden en voor de wezen en de weduwen van de doden. Na 25 jaar strijden voor gerechtigheid kan ik Habré straks eindelijk recht in de ogen kijken en hem vragen waarom hij zijn eigen volk dit heeft aangedaan."

'De Afrikaanse Pinochet'

Een groep Tsjaadse overlevenden, waaronder Guengueng, vroeg in 1999 om de hulp van mensenrechtenorganisatie Human Rights Watch. Ze hadden de rechtszaak tegen de Chileense juntaleider Pinochet, waarbij HRW nauw betrokken was, met veel belangstelling gevolgd.

Pinochet stond terecht in Spanje onder het rechtsprincipe van universele jurisdictie, wat inhoudt dat de daders van misdaden tegen de menselijkheid in elk land ter wereld kunnen worden vervolgd. Habré kreeg prompt de bijnaam "de Afrikaanse Pinochet".

Wat volgde waren jaren van juridisch en politiek getouwtrek. De Senegalese rechtbank plaatste Habré in eerste instantie onder huisarrest. In hoger beroep werd echter besloten dat het land niet de bevoegdheid had om hem te vervolgen, omdat de misdrijven waarvan Habré wordt verdacht niet in Senegal waren begaan.

Genocidewet

België was een van de eerste landen ter wereld waar het principe van universele jurisdictie werd opgenomen in de eigen landswetten. Nadat Tsjaadse overlevenden in 2000 een beroep deden op deze 'genocidewet', verzochten de Belgen Senegal om de uitlevering van Habré en stuurden zij een onderzoeksrechter en een politieteam naar Tsjaad.

Onder druk van de Verenigde Staten en Israël werd de Belgische genocidewet in 2003 teruggedraaid. Souleyman Guengueng reisde samen met andere overlevenden naar België om te praten met politici. Brody: "Souleyman keek ze recht aan en zei: 'Wacht even. Wij geloofden dat jullie ons een reddingsboei toewierpen. En nu vertellen jullie me dat jullie die weer wegnemen?"

"Het pleidooi van de overlevenden zorgde voor het publieke en politieke draagvlak dat we nodig hadden om onze zaak voor het Internationaal Gerechtshof (ICJ) in Den Haag te brengen", vervolgt Brody.

Na de uitspraak van het ICJ oefenden de VN en de Europese Unie druk uit op Senegal. Het land kreeg de keus: Habré zelf berechten of hem uitleveren aan België. De Afrikaanse Unie (AU) deed een beroep op de Senegalese president Wade om voor de eerste optie te kiezen, "uit naam van Afrika". Wade ging akkoord.

Psychologische genezing

Met de hulp van de AU werd speciaal voor het proces een nieuw gerechtshof in het leven geroepen. Binnen drie maanden moet worden bepaald of Habré schuldig is. De oud-dictator erkent het gezag van het gerechtshof niet. Volgens hem is sprake van een complot, georganiseerd door zijn opvolger Déby.

Toch zal Hissène Habré 25 jaar na het einde van zijn regime verantwoording moeten afleggen voor zijn daden. Voor Souleyman Guengueng was er nooit een andere optie dan blijven vechten. "Als overlevenden van marteling, met alles wat wij hebben meegemaakt, mist er iets in ons. Het is een leemte die alleen kan worden genezen door gerechtigheid - echte psychologische genezing."

Meer langere verhalen en achtergronden op NUweekend

Lees meer over:

Gerelateerde artikelen

NUshop

Tip de redactie