Politiewerk onder gekleurd vergrootglas door sociale media

Het handelen van de politie leidt regelmatig tot ophef. Zeker wanneer op internet beelden opduiken van agenten die geweld gebruiken. Door de combinatie van smartphones en sociale media ligt de politie continu onder een vergrootglas.

Had de fataal afgelopen arrestatie van Mitch Henriquez even felle reacties losgemaakt als die niet was gefilmd? De beelden speelden in elk geval een belangrijke rol. 

Want daaruit bleek duidelijk dat de man uit Aruba al geen reactie meer vertoonde toen hij door Haagse agenten in de politiebus werd getild.

Justitie kon niet anders dan de eerste verklaring over zijn dood bijstellen. Die luidde dat hij onderweg naar het bureau onwel was geworden. Uit sectie bleek vervolgens dat Henriquez is gestorven door zuurstofgebrek, waarschijnlijk als gevolg van het politieoptreden.

Tiener onder schot

Filmpjes van politieoptredens halen vaker het nieuws. Soms omdat ze kunnen bijdragen aan waarheidsvinding, vaak vooral omdat ze spectaculair of opmerkelijk zijn. Zo was er afgelopen week veel aandacht voor de motoragent die in Almere een geboeide puber naast zijn motor liet meerennen. De agent zit voorlopig achter een bureau, zijn handelen wordt onderzocht.

Een ander filmpje dat voor ophef zorgde, was dat van een 14-jarige jongen die in Julianadorp onder schot werd gehouden door een agent. De jongen had staan zwaaien met een wapen. Althans, zo leek het. Na de arrestatie bleek dat het om een balletjespistool ging, liet de politie weten.

Drie totaal verschillende gebeurtenissen, maar de filmpjes die ervan werden gemaakt hebben veel met elkaar gemeen. Alle drie verschenen ze in eerste instantie op sociale media en werden ze vervolgens door reguliere nieuwsmedia overgenomen.

Hoewel de ernst van de incidenten sterk uiteenloopt, maakten ze alle drie vooral negatieve reacties over de politie los. Nog iets dat opvalt: de aanleiding ontbreekt steevast. De kijker zit er direct middenin. 

De 'om-de-hoek-getuige'

“Beelden vertellen vaak niet het hele verhaal.”
Politiewoordvoerder Gerritsen

"Beelden vertellen vaak niet het hele verhaal", constateert politiewoordvoerder Remco Gerretsen. Mensen die filmpjes op internet zetten zijn vaak 'om-de-hoek-getuigen', zoals hij ze noemt. Ze komen de hoek om lopen, zien dat er bijvoorbeeld een worsteling gaande is tussen agenten en een verdachte, maar hebben geen idee wat eraan vooraf is gegaan. "Daar hebben wij last van."

Dat burgers de politie filmen is op zich prima, benadrukt de woordvoerder van de politieleiding. "Wij hebben een publieke functie en niets te verbergen. Op de openbare weg mag eenieder gewoon filmen. Het portretrecht geldt ook niet voor politiemensen, dat heeft de Hoge Raad bepaald. Wij moeten ons meer laten welgevallen dan gewone burgers en daar is niks mis mee. Het wordt pas vervelend als verhalen uit hun context worden getrokken."

Filmpjes van politieoptredens die op internet verschijnen hebben meestal "geen kop of staart", constateren ook Peter Siep en Dennis de Kool van de Erasmus Universiteit Rotterdam, die het fenomeen uitgebreid hebben onderzocht.

"Politiehandelingen worden doorgaans pas interessant voor omstanders wanneer sprake is van een stemverheffing of wanneer agenten naar hun wapenstok grijpen of mensen arresteren", stellen de onderzoekers vast. "Zowel de aanloop als de afloop van incidenten is vaak niet vastgelegd."

Reanimatie wordt niet gefilmd

Gerretsen signaleert dat burgers vooral naar hun telefoon grijpen als de politie in hun ogen over de schreef gaat. "De andere tienduizenden dingen die agenten op een dag doen, van het reanimeren van een gewonde tot het vinden van een vermist kind, worden niet gefilmd." 

Hij trekt een vergelijking met de filmwereld. "Een acteur maakt ook fouten tijdens de opnamen. Vaak zit aan het einde van een film een montage van de bloopers. Lachen gieren brullen, maar de acteur wordt beoordeeld op de film, niet op de bloopers. Bij de politie is dat net andersom."

“In lang niet in alle gevallen overheerst antipathie jegens de politie.”
Onderzoekers Erasmus Universiteit

De Rotterdamse onderzoekers constateren in hun onderzoek dat op Youtube inderdaad veel meer filmpjes met een "ondermijnende strekking" staan dan video's waar de politie op positief in naar voren komt. Toch overheerst in de reacties "lang niet in alle gevallen antipathie jegens de politie". Beelden van agenten die geweld gebruiken, krijgen ook bijval van mensen die blij zijn met "daadkrachtig optreden". 

Grove valse beschuldiging

Video's kunnen bijdragen aan het achterhalen van de waarheid. Maar wanneer burgers het heft in eigen hand nemen, gaat het ook weleens fout. Zo zag wijkagent Marius Blok uit de Schilderswijk zijn naam en foto massaal gedeeld worden op sociale media, met de grove beschuldiging erbij dat hij de "moordenaar van Mitch" is.

Daar klopte niets van, want Blok stond op het moment van de omstreden arrestatie in zijn eigen wijk met moskeebezoekers te praten. 

Maar het leed was al geschied. Een van de pijnlijkste reacties op het onjuiste bericht kreeg hij van een 9-jarig meisje. "Meneer, mag ik u wat zeggen?", vroeg ze beleefd. "Ik vind u zo'n vieze man omdat u Mitch heeft vermoord." De agent was op dat moment "het liefst van de aardbodem verdwenen", vertelde hij. 

Zelf alles filmen

De politie probeert te leren van filmpjes die online verschijnen en brengt waar nodig zelf context aan. Maar waarom niet ál het politiewerk filmen? Op veel plekken in de VS, en over een tijdje ook in Londen, lopen agenten standaard rond met minicamera's op hun lichaam. Door die bodycams kan de politie altijd beelden terugkijken wanneer iets mis is gegaan. En als agenten zelf doelwit zijn van geweld, is er bewijs. 

In Nederland is het nog niet zo ver, maar het ministerie van Veiligheid en Justitie laat wel weten dat bodycams "op zichzelf een prima middel kunnen zijn". Enkele eenheden die worden ingezet bij voetbalwedstrijden, in de horeca, tijdens evenementen of voor noodhulp, lopen er al mee rond. Er is bovendien ruimte voor experimenten.

Volgens het Sociaal- en Cultureel Planbureau (SCP) en het European Social Survey (ESS) geniet de Nederlandse politie over het algemeen veel vertrouwen. Nederland zit wat dat betreft in de Europese top, net achter de Scandinavische landen.

Uit dezelfde onderzoeken komt echter ook steevast naar voren dat burgers goede ervaringen als "business as usual" zien. Wordt hun grote vertrouwen beschaamd, dan komt dat als een schok. Dat gebeurtenissen zoals de dood van Mitch Henriquez grote impact hebben, is dus niet verwonderlijk.

Meer langere verhalen en achtergronden op NUweekend

Lees meer over:

Gerelateerde artikelen

NUshop

Tip de redactie