Donderdag start de ramadan. De islamitische vastentijd boet door de jaren heen bepaald niet in aan populariteit. Ook dit jaar doet het grootste deel van de Nederlandse moslims weer mee.

Natuurlijk, in de eerste plaats is het meedoen aan de ramadan een religieuze plicht. De islam schrijft de vastentijd van dertig dagen nu eenmaal voor, dus is het voor veel moslims helemaal geen vraag of ze er wel of niet aan meedoen.

Toch ziet hoogleraar Arabische taal en cultuur Petra Sijpesteijn (Universiteit Leiden) vooral onder jongeren veel deelnemers die zich gedurende de rest van het jaar helemaal niet zo strikt aan de islamitische regels houden.

"Het past in de trend om je identiteit uit te dragen. Moslims willen laten zien wie ze zijn, zoals Nederlanders ook trots kunnen zijn op hun eigen regio.", aldus Sijpesteijn. "Hetzelfde zie je bij het gebruik van hoofddoeken. Dat neemt toe, maar wijst er niet onmiddellijk op dat de draagsters vromere moslims zijn geworden. Ze vinden de uiterlijke vorm belangrijk."

"Mijn studentes herkennen zelfs het verschil tussen bijvoorbeeld de Haagse en de Utrechtse stijl van hoofddoeken dragen. Het uitdragen van hun stad is blijkbaar even belangrijk als het tonen van de religie. Vergelijk het maar met het dragen van een sjaal van een voetbalclub."

Sociaal-maatschappelijk

Vrijwel alle moslims in Nederland doen de komende tijd wel iets aan de ramadan, zegt ook de aan Instituut Clingendael verbonden arabist Maurits Berger. "Een groot deel doet al echt mee aan het vasten en er is bijna niemand die de gezamenlijke maaltijden tijdens zonsondergang aan zich voorbij laat gaan. Iedereen viert de ramadan, zoals christenen dat met Kerstmis doen."

"De sociaal-maatschappelijke component van de ramadan is net zo belangrijk als de religieuze. Tijdens de iftars, de gezamenlijke maaltijden met vrienden en familie, staat het delen met anderen centraal. Organisaties nodigen op een bepaalde dag vaak ook relaties uit om samen te eten."

"Je kunt de vergelijking met Kerstmis ver doortrekken", zegt Berger. "Hoeveel mensen vieren dat nog echt vanuit de christelijke optiek? Velen vinden het samenzijn belangrijk. Dat geldt ook voor sommige moslims, al doet het grootste deel ook daadwerkelijk mee aan het vasten."

Lang en warm

Dat is dit jaar, evenals de voorgaande en komende jaren, een hele kluif. De ramadan valt elk jaar samen met de negende maand van de islamitische jaarkalender. Doordat deze een andere indeling heeft dan de onze, betekent het dat de vastenperiode elk jaar tien dagen naar voren schuift.

Aangezien de dagen nu het langst zijn en moslims alleen tijdens zonsondergang mogen eten en drinken, is dat tijdsbestek kort. Bovendien is het warm, waardoor vooral de onthouding van water een probleem vormt. Dat is al zo in Nederland, laat staan in landen als Iran en Saudi-Arabië. Berger voorziet nog een andere moeilijkheid. 

“Kinderen hoeven niet mee te vasten, maar nemen vaak wel deel aan de feestelijke maaltijden”
Maurits Berger

"Kinderen hoeven niet mee te vasten, maar nemen vaak wel deel aan de feestelijke maaltijden. Dat betekent dat ze, wanneer de ramadan in deze periode valt, heel lang wakker zijn en best wel eens op school in slaap zullen vallen. Overigens hoor ik van veel moslims dat ze het helemaal niet erg vinden als de ramadan in de zomer is. De individuele dimensie is net zo belangrijk als de gemeenschappelijkheid. Mensen staan stil bij hun leven. Wat doen ze? Hoe beleven ze dingen? Noem het iets spiritueels. Daarbij vinden ze het niet erg om af te zien. Dat moet zelfs, het sterkt hen in deze periode nog meer."

Nederlandse vorm

Sijpesteijn maakte in Beiroet ooit een discussie mee tussen christenen en moslims over de zwaarte van hun vastentijd. "Eigenlijk moet je je er helemaal niet op voorstaan dat je aan het vasten bent, dat past niet. Toch vond ik het wel een grappig gesprek."

"Christenen vonden dat zij het zwaarder hadden, omdat de moslims na zonsondergang alle registers open trokken. Terwijl zij in hun periode niets lekkers mochten eten. Het tegenargument van de moslims was dat zij overdag niets mochten drinken."

Saamhorigheid

Hoe dan ook, de saamhorigheid van de moslims tijdens de ramadan is opvallend. Sijpesteijn: "Soms wordt daar ook een Nederlandse vorm aan gegeven. In Amsterdam heb je een soort ramadancafé dat elke dag opengaat bij het breken van het vasten."

"Veel moslims hebben in Nederland geen familiestructuur meer. Ze wonen alleen en vinden op deze manier toch een vorm om hun saamhorigheid en solidariteit te versterken. Daarbij zijn niet-moslims traditioneel ook welkom overigens. Veel moskeeën, maar bijvoorbeeld ook onze islamitische studentenvereniging, organiseren elk jaar iftars waar iedereen op afkomt. Toen ik in Syrië woonde, nam ik ook deel aan feesten. Dat vond iedereen leuk en niemand nam het me kwalijk dat ik dan de volgende ochtend gewoon een kop koffie dronk."

Eigenlijk, zo zijn Berger en Sijpesteijn het met elkaar eens, is er vrij weinig ontwikkeling in de ramadan. Zoals moslims er dertig jaar geleden mee omgingen, zo gaat het nu nog steeds. Sijpesteijn: "Er zijn op dit vlak ook weinig controversies binnen de moslimwereld. Er bestaan allerlei verschillende opvattingen over de manier waarop het geloof moet worden beleden, maar niet wat betreft de ramadan. Iedereen doet het op dezelfde manier."

“Ramadan doe je niet voor de gezelligheid, je maakt het alleen zo gezellig mogelijk.”
Maurits Berger

Gezelligheid

"De ramadanbeleving is heel constant, ook in Nederland", zegt Berger. "Na de aanslagen van 11 september vroegen islamitische organisaties zich af wat ze konden doen om de eenheid te bewaren. Sinds die tijd worden er wat meer iftars georganiseerd waarvoor ook Nederlanders worden uitgenodigd."

"Dat veel jongeren aan de ramadan deelnemen, is nooit anders geweest. Wellicht zijn ze iets strenger, maar bovenal is het een periode waar ze over het algemeen erg naar uitzien. Ze maken er een feestje van, met lekkere gerechten."

Toch is dat niet de belangrijkste reden om te vasten, denkt Sijpesteijn. "Uiteindelijk doen ze het vanwege de religieuze plicht. Ramadan doe je niet voor de gezelligheid, je maakt het alleen zo gezellig mogelijk."

Meer langere verhalen en achtergronden op NUweekend