Het deze week gepubliceerde rapport van de Algemene Rekenkamer over de bezuinigingen op de Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (AIVD) liegt er niet om: het kost nog jaren om de dienst weer op sterkte te krijgen.

Met de plannen nam het kabinet in 2012 risico's met het oog op onze veiligheid, concludeerde de Rekenkamer. Is de AIVD nog wel voldoende geïnformeerd? 

De grootste kritiek die de Amerikaanse veiligheidsdiensten na de aanslagen van 11 september 2001 kregen, was dat ze te veel met de waan van de dag bezig waren geweest en er niet op waren voorbereid dat de dreiging opeens van een heel andere kant kon komen.

Juist het wegbezuinigen van de afdeling Terra, een denktank zich binnen de AIVD bezighield met 'trend- en fenomeenonderzoek', betekent volgens Edwin Bakker dat Nederland nu mogelijk geen goed beeld heeft van toekomstige gevaren. Dat is een groot risico, meent de directeur van het Centrum voor Terrorisme en Contraterrorisme. 

“Het is onverstandig om denktank Terra weg te snijden.”
Edwin Bakker

"De AIVD is er om de ongekende dreiging in beeld te brengen. Daarvoor is het goed om ook mensen in dienst te hebben die zich niet continu met de dagelijkse dreiging bezig houden. Binnen Terra werden contacten onderhouden met de academische wereld en collega's in het buitenland, zodat met het oog op de toekomst bepaalde ontwikkelingen in kaart werden gebracht. Het is onverstandig om dat weg te snijden."

Kwaliteitsinstituut

De Algemene Rekenkamer concludeert dat hoewel op de bezuiniging van 68 miljoen euro (een derde van het budget) later weer extra investeringen volgden, de AIVD slechter uit de afgelopen jaren is gekomen. Zo verlieten veel goede krachten de organisatie en kost het tijd om vervangers op het gewenste niveau te krijgen.

Als reactie op het rapport vertelde minister Ronald Plasterk (Binnenlandse Zaken) dat de veiligheid van Nederland nooit in het geding is geweest, maar dat zegt volgens bestuurskundige en Rekenkamerkenner Henk Klaassen niets.

"Het is een primaire reactie die je vaak ziet. De Algemene Rekenkamer is een kwaliteitsinstituut dat toegang heeft tot alle aanwezige dossiers. Als er zo'n rapport op tafel komt waarin staat dat er onverantwoord is gekort op het budget, kun je er zeker van zijn dat het op feiten is gebaseerd."

"Alleen is het voor een minister nooit prettig als hij publiekelijk op zijn beleid wordt aangesproken. Hij zal niet snel het boetekleed aantrekken, maar ik verwacht dat hij zeker iets met het rapport zal doen. Sterker: door weer extra geld in de AIVD te steken, heeft de beleidsreactie eigenlijk al plaatsgevonden."

Te drastisch

Toen in 2012 tot de bezuiniging werd besloten, uitten experts daar al kritiek op. "Iedereen was ervan overtuigd dat het onverantwoord was", herinnert Bakker zich. "Het was te drastisch, je moet beseffen dat er tijd nodig is om verloren gegane expertise later weer op te bouwen. Bij de geheime dienst zit kennis die je niet zo maar even van straat haalt."

"Dat is nu merkbaar, dus ik kan me zeker vinden in de conclusies van de Rekenkamer. De Arabische Lente speelde ten tijde van de bezuiniging al, het was belangrijk om voldoende contacten te hebben en inlichten in te winnen. Er is zelfs sprake van geweest dat die buitenlandtaak er door de bezuinigingen uit zou worden gegooid. In het kader van de Syriëgangers zouden we nu dan zeker problemen hebben gehad."

Uiteindelijk heeft de AIVD zijn afwegingen volgens Bakker zorgvuldig gemaakt. "Er is gesneden op de vlakken waar het de minst directe schade opleverde. Maar de bezuiniging had wel degelijk consequenties, want het was een tijd waarin de dreiging toenam. Daar kwam bij dat talentvolle medewerkers bang waren voor hun baan en daarom geen toekomst meer zagen in de AIVD. Nieuwe mensen moeten altijd eerst weer worden gescreend, dat vergt veel tijd."

“Het is heel moeilijk om nu vast te stellen dat er adequate informatie voorhanden is.”
Henk Klaassen, bestuurskundige

Niets acuuts voorgevallen

Dat de bezuinigingen geen invloed hebben gehad op onze veiligheid, zoals Plasterk beweert, is volgens Klaassen maar de vraag. De Rekenkamer schrijft letterlijk dat de AIVD bij de bezuinigingen "primair was gericht op de korte termijn" en dat bij de latere investeringen "het meerjarenperspectief onvoldoende is gewaarborgd".

"De afgelopen jaren is er niets acuuts voorgevallen, daarin heeft de minister gelijk. Maar de AIVD vergaart informatie over praktijken die interventie vragen, om zo in de toekomst dreigende situaties te kunnen voorkomen. Het is heel moeilijk om nu vast te stellen dat er adequate informatie voorhanden is. Want je voelt aan dat met een minder goed functionerende AIVD, de kans op een calamiteit stijgt."

Weer gezond formaat

Bakker merkt daarbij wel op dat we voor onze veiligheid niet volledig afhankelijk zijn van de AIVD. "Op het gebied van spionage is de dienst een unieke speler in ons land. Maar in de bestrijding van terrorisme spelen ook de oren en ogen van wijkagenten, ouders, buren, leraren en gemeenschappen waarin radicalisering speelt, een grote rol."

“Nu moeten we hopen dat de minister de bevindingen van de Rekenkamer lang blijft onthouden.”
Edwin Bakker

Nu de bezuinigingen zijn teruggedraaid, heeft de AIVD volgens Bakker weer een gezond formaat. "De AIVD is beslist niet groot, maar met ongeveer 1.500 medewerkers kun je ook niet spreken van een miniveiligheidsdienst. We zitten rond het Europees gemiddelde. Natuurlijk zijn we klein in vergelijking met Amerika, Engeland of diverse autoritaire landen, maar veel groter dan nu hoeven we niet te zijn."

"Gelet op de groei van de dreiging hebben we volgens mij voldoende budget om alles in de gaten te houden, ook als straks grotere aantallen Syriëgangers terugkeren. We moeten alleen nog geduld hebben totdat we weer optimaal functioneren. En hopen dat de minister de bevindingen van de Rekenkamer lang blijft onthouden."

Meer langere verhalen en achtergronden op NUweekend