Fuck de koning: Is straf majesteitsschennis nog te verdedigen?

Na alle commotie van de afgelopen dagen maakte het Openbaar Ministerie (OM) donderdag bekend de vervolging van Albdulkasim El-Jaberi voor zijn uitspraak "Fuck de koning" te heroverwegen.

Vervolging en bestraffing wegens majesteitsschennis zijn zelden zonder controversie. Dat was in het verre verleden al zo.

Wat de Baskische politicus Arnaldo Otegi Mondragon op 26 februari 2003 allemaal over de Spaanse koning riep, ging wel even wat verder dan de verwensing "Fuck de koning". Mondragon verweet Juan Carlos als hoofd van de Guardia Civil en het leger zijn onderdanen marteling en geweld op te leggen.

Het kwam hem, naar de letter van de Spaanse wet, op een gevangenisstraf te staan. Een veroordeling waar het Europees Hof voor de Rechten van de Mens acht jaar later gehakt van maakte. Want, zo redeneerde het Hof, de straf was in strijd met de vrijheid van meningsuiting.

"Volgens het Hof moet je je in de publieke discussie dus ook provocatief over het staatshoofd kunnen uitlaten", zegt Wim Voermans, hoogleraar staats- en bestuursrecht aan de Universiteit van Leiden.

Mede vanwege deze uitspraak verbaast het Voermans dat Justitie deze week in eerste instantie besloot om Abdulkasim El-Jaberi te vervolgen vanwege majesteitsschennis. Sterker, hij sluit niet uit dat het om een 'bedrijfsongeluk' ging.

"Misschien vroegen ze zichzelf na de aanhouding af welke regel deze man eigenlijk had overtreden en kwamen ze hierop uit. In elk geval merk je door alle publiciteit dat die beslissing eerder een aanzuigende dan een afschrikwekkende werking heeft. Anderen volgen het voorbeeld van El-Jaberi. Op social media, maar ook op de muren van het Paleis op de Dam."

De bekendste overtreder uit de geschiedenis

Sinds de invoering in 1815 staat majesteitsschennis in de Grondwet vermeld. De bekendste overtreder in de Nederlandse geschiedenis is zonder twijfel Ferdinand Domela Nieuwenhuis.

De latere parlementariër werd in 1886 veroordeeld  vanwege een kritisch artikel over koning Willem III in zijn blad Recht voor Allen, waarin de koning werd verweten 'zo weinig van zijn baantje te maken'. Domela Nieuwenhuis kreeg een jaar gevangenisstraf, maar werd na zeven maanden gratie verleend.

"Hij was vooraanstaand lid van een nieuwe beweging, de socialisten", zegt historicus Stef Ketelaar, die onderzoek deed naar de vervolging van het delict majesteitsschennis. "Het was echt een politieke vervolging, bedoeld om de socialisten de voet dwars te zetten. Eigenlijk deugde er niets van die rechtszaak."

De strafmaat zegt veel over de ernst die destijds aan het delict werd toegekend. Wie tegenwoordig voor majesteitsschennis wordt veroordeeld, komt er doorgaans met een geldboete van enkele honderden euro’s vanaf. Aan het einde van de negentiende eeuw was het heel gewoon om voor hetzelfde vergrijp in de gevangenis terecht te komen.

Ketelaar: "Als je ergens 'Weg met de koning' riep, kon je al worden vervolgd. De opvattingen zijn nu wat ruimer, mede door het Europese recht."

“Om een of andere reden is nooit de behoefte gevoeld om majesteitsschennis weg te halen.”

Voermans vindt de bewuste wetsartikelen uit de tijd. "Toen deze bepalingen werden opgesteld, werd heel anders over belediging gedacht dan nu. In de tussentijd zijn andere beledigingsartikelen al geschrapt, zoals godslastering en het beledigen van de doden. Om een of andere reden is nooit de behoefte gevoeld om majesteitsschennis weg te halen."

"In 2013 stelden Pechtold en Schouw (D66) er nog vragen over aan minister Opstelten (Justitie), maar deze gaf er amper antwoord op. Niemand wil hier zijn vingers aan branden. Terwijl de koning voldoende andere wegen kan bewandelen als iemand zijn goede naam echt schade toebrengt. Het privaatrecht biedt daarvoor voldoende mogelijkheden."

Ketelaar voegt eraan toe dat in de negentiende eeuw het instituut koningschap voorop stond. "De wet moest voorkomen dat het ambt werd aangetast, tegenwoordig gaat het meer om de persoon." 

Politieke kritiek

Dat bleek ook in 2002 rond het huwelijk van Willem-Alexander en Máxima. Er werd bijvoorbeeld een man uit Uruguay opgepakt met een bord waarop teksten over Máxima's vader stonden, inclusief foto's met in zijn land aangespoelde lijken van Argentijnen.

"Een evident geval van het leveren van politieke kritiek", aldus Ketelaar. "Hij werd weliswaar ontslagen van rechtsvervolging vanwege de psychische gevolgen die hij aan die jaren zeventig had overgehouden, maar is wel schuldig bevonden. Volgens veel juristen was dat echt een verkeerde uitspraak."

“Er komen twee dingen samen die de emotie van veel Nederlanders raken.”


Het zijn dit soort voorvallen die telkens weer tot beroering leiden. Ketelaar is dan ook niet verbaasd over de commotie van afgelopen dagen.

"Het koningshuis komt al snel in het nieuws, daarnaast gaat het hier om een precair grondrecht als de vrijheid van meningsuiting. Er komen twee dingen samen die de emotie van veel Nederlanders raken. Bovendien is er ruimte voor discussie. Bij andere strafbare feiten, zoals mishandeling, vindt iedereen dat de dader moet worden gestraft. Hier is sprake van een spanningsveld, dat maakt de zaak intrigerend."

Veel andere West-Europese landen kennen officieel ook een verbod op belediging van het koningshuis. Volgens Voermans wordt daar in de praktijk echter niets meer mee gedaan.

"In België is de afgelopen decennia één keer iemand vervolgd. Dat was in 2006, maar daarbij was ook sprake van heuse bedreiging. In het Verenigd Koninkrijk mag je ook zeggen wat je wilt, sinds 1840 is daar niemand meer aangeklaagd."

Wissewasjes

Hoe anders is dat in Nederland. Tussen 2000 en 2012 werden zestien mensen veroordeeld. Daarnaast werden rond het huwelijk van Willem-Alexander en Máxima in 2002 tientallen mensen tijdelijk vastgezet. "Vaak voor wissewasjes", zegt Ketelaar.

"Dat leidde tot veel afkeurende geluiden, zoals je die nu ook hoort. Mensen hebben het gevoel dat ze kennelijk hun mening niet mogen uiten. Dat was ook zo bij de man die in 2010 een waxinelichthouder naar de Gouden Koets gooide. Hij bleef bijna twee jaar in voorarrest. Bij iemand die hetzelfde doet richting een bestelbusje van een gewone burger, kan dat niet. Velen houden daar een rare nasmaak aan over. Om die reden blijft vervolging wegens majesteitsschennis altijd controversieel."

Meer langere verhalen en achtergronden op NUweekend

Lees meer over:

NUshop

Tip de redactie