​In de provincies treden de komende maanden veel nieuwe bestuurders aan. Om er zeker van te zijn dat er geen smetjes kleven aan de kersverse gedeputeerden, roepen steeds meer provincies hulp van buitenaf in om de kandidaten te screenen.

Als er een provincie is die weet dat een gedeputeerde in opspraak kan komen, dan is het Noord-Holland. Oud-gedeputeerde Ton Hooijmaijers maakte zich volgens justitie schuldig aan ambtelijke corruptie, valsheid in geschrifte en witwassen. 

Hooijmaijers werd al veroordeeld tot drie jaar cel, in hoger beroep eist het Openbaar Ministerie vier jaar. Volgende week is de uitspraak.

De vraag is of Hooijmaijers er gebruik van zou hebben gemaakt, maar Noord-Holland stelt een speciale hulplijn open voor de nieuwe gedeputeerden die na de Statenverkiezingen van vorige maand aan zullen treden. 

Daar kunnen de provinciebestuurders terecht als ze bijvoorbeeld willen vragen of ze wel voldoende afstand hebben genomen van een vereniging waar ze vroeger bestuurslid waren, maar die nu te maken kan krijgen met een besluit dat de gedeputeerde moet nemen.

Telefonische helpdesk

In het eerste jaar van hun nieuwe ambt heeft het onderzoeksbureau Berenschot een telefonische helpdesk voor vragen over integriteit ingericht voor nieuwe gedeputeerden, schreef commissaris van de Koning Johan Remkes vorig maand aan Provinciale Staten.

Noord-Holland heeft Berenschot ook ingehuurd om kandidaat-gedeputeerden door te lichten. Onder meer belangen in ondernemingen en nevenfuncties komen aan de orde en de kandidaten moeten ook bij Berenschot op gesprek. 

De screening wordt intensiever, ook omdat Noord-Holland voor het eerst een speciale commissie heeft ingesteld die de bevindingen van Berenschot bespreekt met de kandidaat. Remkes zit ook in die commissie.

Scherper

Uiteindelijk zijn het de aanstaande provinciebestuurder en zijn partij die beslissen of de kandidaat voor benoeming wordt voorgedragen, maar de provincie houdt dus wel scherper in de gaten of een nieuwe bestuurder recht door zee is. 

Noord-Holland is de enige niet. Ook Noord-Brabant neemt een bureau van buitenaf in de arm om de nieuwe gedeputeerden door te lichten. Voor het eerst, want mede door affaires rond provincie- en gemeentebestuurders wil Noord-Brabant scherper opletten, zegt een woordvoerder van commissaris van de Koning Wim van de Donk.

Ook Gelderland haalt er voor het eerst een onderzoeksbureau bij en ook hier vormen recente affaires in provincies, maar ook in gemeentes, de aanleiding.

“Het blijven de partijen die kandidaten aanleveren en de kandidaten zelf die verantwoordelijk zijn voor de integriteit.”

Verantwoordelijk 

Daar komt nog eens bij dat nu uitdrukkelijk in de provinciewet komt te staan dat de commissaris van de Koning 'de bestuurlijke integriteit van de provincie' bevordert. 

Dat betekent niet dat de commissaris de rechtschapenheid van een nieuw lid van het college van Gedeputeerde Staten moet gaan beoordelen, hij is er wel voor om in de gaten te houden dat er goed naar gekeken wordt. Het blijven de partijen die kandidaten aanleveren en de kandidaten zelf die verantwoordelijk zijn voor de integriteit.

Provincies roepen dus meer de hulp in van externe bureaus, maar er zijn er ook die de screening in eigen hand houden. In Groningen buigt een commissie uit de Provinciale Staten zich over de kandidaten, met de commissaris als voorzitter. In Utrecht houden ze ook vast aan de aanpak van vier jaar geleden: kandidaat-gedeputeerden moeten op de koffie bij de commissaris, om te praten over de mogelijke risico's die ze lopen.

Risico-analyse

Hoe ze het ook aanpakken, provincies kunnen altijd aankloppen bij het Bureau Integriteitsbevordering Openbare Sector (BIOS) voor advies. Hoofd BIOS Marijn Zweegers spreekt liever van een risico-analyse dan van een screening: een nieuwe bestuurder moet met een gerust hart aan het werk kunnen gaan. Het gaat om het wegnemen van wat ze de "angst voor de bananenschil" noemt. 

Als politieke partijen meer werk gaan maken van de screening door er eerder mee te beginnen en het serieus aan te pakken, kunnen ongelukken voorkomen worden. 

"Een kandidaat-gedeputeerde kan dan nog besluiten eruit te stappen zonder dat zijn reputatie geschaad wordt", zegt Zweegers. "Dan wordt er geen onnodige schade berokkend." Dan kan het ook handig zijn dat een partij meerdere kandidaten aandraagt, zodat er bij een mogelijk risico gemakkelijker voor iemand anders gekozen kan worden.

Andere portefeuille

Ook zou aan het licht kunnen komen dat een aanstaande bestuurder gezien zijn achtergrond beter een andere portefeuille kan nemen dan aanvankelijk de bedoeling was. "Het gaat tenslotte om het publieke vertrouwen in een goed openbaar bestuur", zegt Zweegers.

Advocatenkantoor Capra legt zich al jaren toe op het openbaar bestuur. De integriteitsscan die het kantoor vorig jaar bij de gemeenteraadsverkiezingen aanbood, is omgebouwd naar een scan voor gedeputeerden. Vier provincies zijn met Capra in zee gegaan om nieuwe bestuurders te laten doorlichten, zegt Capra-advocaat Bart Jeroen Boiten, maar hij wil geen namen noemen.

Vooral in het grijze gebied waarvoor Noord-Hollandse gedeputeerden straks hun hulplijn kunnen bellen, hoopt Capra bestuurders meer wegwijs te maken. Daarbij maakt het wel uit of een nieuwe provinciebestuurder al wegwijs is in het openbaar bestuur. Boiten merkt dat bestuurders die uit het bedrijfsleven komen het veel normaler vinden om relaties te onderhouden die ze als bestuurder kunnen opbreken.

Hot item

Hij weet zeker dat integriteit een "hot item" is. Niet dat het in zijn ogen nu zo'n zooitje was in bestuurlijk Nederland, maar aan openbaarheid en transparantie wordt steeds meer waarde gehecht. 

"Het besef daarvan is gewoon aan het groeien. Zaken komen steeds meer onder een vergrootglas te liggen. Daardoor moet je als bestuurder soms Roomser dan de paus zijn om weg te blijven bij gevaar."

Meer langere verhalen en achtergronden op NUweekend