Durven consumenten nog gewoon een biefstuk te bakken na berichten over geknoei met vlees? Het vertrouwen is geschaad, zegt de expert. Niet waar, werpen de producenten tegen: Nederlanders eten nog evenveel vlees.

Fouten in de administratie. Ze gingen er misschien iets te gemakkelijk mee om, zei vleeshandelaar Willy Selten uit Oss toen hij voor de rechter stond. 

Selten werd ervan beschuldigd minstens 336.000 kilo van het goedkopere paardenvlees als duur rundvlees te hebben verkocht. "Een ware meester in de misleiding", vindt de officier van justitie en eiste vijf jaar cel.

Foutje tegenover misleiding. Oftewel: 'niet zoveel aan de hand' tegenover 'grof schandaal'. Wie rondvraagt in de wereld van het vlees, komt deze tegenstelling vaker tegen als het gaat om kwesties waar voedselveiligheid en consumentenvertrouwen in het geding zijn.
  
Het vergrootglas waaronder de vleesproductie ligt, dwingt de sector om goede kwaliteit te leveren, zegt een woordvoerder van de sector. Als een ander product in opspraak komt, gaat het om een incident. "Maar in de vleessector is het dan een schandaal met grote letters", aldus de zegsman. 

Geen incident

Bij Wakker Dier spreken ze zeker niet van een incident. "Elk schandaal toont alleen maar de noodzaak aan van onze campagnes", zegt campagneleider Sjoerd van de Wouw. Hij vindt het te cynisch om te stellen dat de strijd tegen de kiloknallers en de plofkip de wind mee heeft als er weer een vleesschandaal de kop opsteekt. Daarvoor hebben te veel mensen last van onveilig voedsel. Maar een kritisch rapport van de Onderzoeksraad voor Veiligheid over de productie van vlees ziet Van de Wouw zeker als een steun in de rug. 

De consumenten kunnen niet rekenen op veilig vlees, concludeerde de Raad. "De kiloknallers gaan niet alleen ten koste van dieren, maar ook van de consument", zegt Van de Wouw, dus vallen dierenwelzijn en consumentenbelangen hier samen.

Maar is die consument zo onder de indruk van rundvlees dat eigenlijk paard is of van rundvlees dat afkomstig is van een Slowaaks bedrijf waar miltvuur uitbrak? Een op de vijf Nederlanders heeft zijn eetgedrag veranderd na vleesaffaires, meldde Natuur & Milieu twee jaar geleden, niet lang nadat Willy Selten in opspraak kwam. De ondervraagden zeiden meer biologisch of minder vlees te zijn gaan eten. Daartegenover staat dat driekwart van de Nederlanders in de schandalen helemaal geen aanleiding zag om anders te gaan eten.

“Zij kijken naar de kassa en stellen dan vast dat hun klanten gewoon varken, rund en kip in huis blijven halen”

Minder vertrouwen

In een ander onderzoek in opdracht van Natuur & Milieu gaf een op de zes ondervraagden aan minder vlees te zijn gaan eten in reactie op voedselschandalen. De Consumentenbond peilde begin vorig jaar dat een kwart van de consumenten minder vertrouwen heeft in de veiligheid van vlees, terwijl een op de vijf minder vaak een karbonade of schnitzel op het bord heeft.

Maar de vleessector en de supermarkten zijn niet zo onder de indruk van deze onderzoeken. Zij kijken naar de kassa en stellen dan vast dat hun klanten gewoon varken, rund en kip in huis blijven halen. Incidenten zorgen dan wel voor opschudding en burgers mogen zich in enquêtes dan wel uitspreken voor minder en duurzamer vlees, in de winkel is daar niet veel van terug te zien. 

Oude patroon

"Dan vervallen ze meestal in hun oude aankooppatroon", zegt een woordvoerster van supermarktkoepel CBL. "Je ziet dat hun aankoopgedrag afwijkt van wat ze zeggen in onderzoeken." En als mensen eens voor een dagje vegetariër worden, heeft dat meer met een trend te maken dan met vleesschandalen.

Uit een overzicht van wat de klanten in de supermarkt haalden blijkt dat tussen 2011 en 2013 de categorie 'vlees, kip, wild en gevogelte' in de lift zat: de bestedingen stegen licht en liggen rond de 2,9 miljard euro. De vleesproducenten zagen wel een verschuiving van de duurdere biefstuk naar de goedkopere slavink, maar maken zich geen zorgen, en zeker niet over het vertrouwen van de consumenten in het stukje vlees dat ze op zijn bord krijgen. 

"Je denkt toch niet dat iemand met trillende knieën kijkt of hij de maaltijd wel gezond en veilig overleeft?", zegt de woordvoerder van de branche. De Nederlandse vleessector produceert dagelijks goed vlees voor miljoenen mensen die het grif blijven kopen, luidt de boodschap. Incidenten doen daar niets aan af.

Te kort door de bocht

Maar dat is Saskia van Ruth iets te kort door de bocht. Volgens de hoogleraar Voedselauthenticiteit aan Wageningen Universiteit brachten de schandalen met paardenvlees - rond Selten maar vooral in Groot-Brittannië en Ierland – een kentering teweeg. "Het consumentenvertrouwen is behoorlijk geschaad." 

Fraude met vlees staat plotseling weer hoog op de agenda, in Nederland, maar ook in Brussel. Als het ging om de kwaliteit van ons voedsel, richtten de pijlen zich voorheen vooral op de veiligheid en de kwaliteit, maar niet op de vraag of de consumenten ook precies op hun bord krijgen wat er op het etiket staat. Niet zo gek, geeft Van Ruth aan, want door onder meer de BSE-crisis (gekkekoeienziekte) stond veiligheid hoog op de agenda.

Maar de consumenten vindt het wel degelijk belangrijk dat hij weet wat hij eet, ook als hij ondanks de opschudding rond paardenvlees gewoon vlees blijft kopen. Volgens Van Ruth wijst alleen al de grote aandacht voor fraude in kwaliteitssystemen, ook van de supermarkten zelf, erop dat de zorgen over authentiek vlees wel degelijk leven. 

Terugwinnen

'Supermarktbranche is voedselschandalen zat', luidde midden vorig jaar de kop boven een persbericht van het CBL. De supermarkten zeiden van leveranciers te gaan eisen dat ze zich aan kwaliteitsstandaarden houden om het vertrouwen van de consument terug te winnen.

Ook bij Foodwatch is het Willy Selten die nu midden in de schijnwerpers staat: de consumentenorganisatie is al enige tijd aan het procederen om te weten te komen wie de afnemers waren van zijn paardenvlees. Volgens Hilde Anna de Vries  van Foodwatch zou openheid van zaken al heel veel schelen. "Dat is de enige manier om het vertrouwen van de consument terug te verdienen."

Meer langere verhalen en achtergronden op NUweekend