De Provinciale Statenverkiezingen die over minder dan een maand plaatsvinden zijn vanwege hun indirecte invloed op de samenstelling van de Eerste Kamer van groot belang voor de toekomst van het kabinet-Rutte 2. NU.nl dokterde de scenario's uit.

1) De coalitie plus gedoogpartijen halen meerderheid in Senaat. Kabinet wordt na de verkiezingen uitgedaagd om met nieuwe plannen te komen.

Per geval zal bekeken worden of gedoogpartijen steun zullen geven of dat alternatieve meerderheid moet worden gezocht.

Dit scenario is voor de korte termijn een veilige voor het kabinet. Premier Mark Rutte en PvdA-leider Diederik Samsom houden elkaar vast en proberen electoraal aan te sterken in aanloop naar de verkiezingen in 2017.

Het is niet ondenkbaar dat tegen die tijd de economie wat is aangesterkt en de grote hervormingen redelijk zijn geland. Dat zou voor de coalitie winst kunnen geven. 

Onder andere gedoogpartners Alexander Pechtold (D66) en Arie Slob (ChristenUnie) hebben de coalitie al duidelijk gemaakt dat zij niet zullen toestaan dat het kabinet achterover gaat leunen tot aan de verkiezingen in 2017. 

Met name de vernieuwing van het belastingstelsel is een behoorlijke uitdaging en juist daar liggen VVD en PvdA ver uit elkaar. Toch was het PvdA-coryfee Ad Melkert die onlangs pleitte voor een aanvullend regeerakkoord.

"Waarom in ieder geval niet voorbereiden op de volgende stappen die moeten worden gezet?", vroeg Melkert zich af tijdens het congres. 

2) Coalitie haalt geen meerderheid met de gedoogpartijen in de Senaat, maar blijft alsnog zitten.

In dit geval zal het kabinet nog altijd gevraagd worden om met ambitieuze plannen te komen, maar zal het veel meer moeite kosten die meerderheden te vinden.

In dit scenario worden Rutte en Samsom nog inniger in elkaars armen gedwongen. Samen zullen ze bezien hoe ze het met elkaar uitzingen tot 2017, maar daarbij zullen ze nog fellere weerstand krijgen van de oppositiepartijen.

Ook de huidige gedoogpartners D66, ChristenUnie en SGP zullen zich in deze optie nog vrijer voelen om een eigen koers te varen en de eisen op te voeren. 

Het kabinet zal immers met creatievere oplossingen voor meerderheden moeten komen. De macht van de oppositie neemt daardoor toe. Een compromis over bijvoorbeeld belastinghervormingen zal dan nog ingewikkelder worden en ook bij andere plannen zal de oppositie de huid duur verkopen.

In dit scenario komt de PvdA onder druk te staan als er samenwerking moet worden gezocht met het CDA. De coalitie zal dan immers nog meer bestaan uit partijen die rechts van de PvdA staan.

Een eerste lakmoesproef in dit scenario zullen de belastingmaatregelen voor 2016 zijn. Als er geen meerderheid meer is met de huidige gedoogpartijen zal het een helse klus worden die er door te krijgen. Met name het CDA heeft zich afgelopen jaar fel gekeerd tegen bijvoorbeeld de accijnsverhogingen.

3) De coalitie haalt geen meerderheid met de gedoogpartijen en het kabinet valt, maar in dit scenario worden wel nieuwe verkiezingen uitgeschreven. 

Weinig partijen hebben trek in nieuwe verkiezingen, maar toch is ook deze optie niet ondenkbaar. Dit scenario zal zich uitsluitend voordoen als het vertrouwen tussen VVD en PvdA wegvalt. 

De onzekere factor is vooral de PvdA. De druk op Samsom om zich te ontworstelen van de VVD neemt toe naar mate verkiezing op verkiezing verloren wordt. Nog maar een fractie van de kiezers uit 2012 stemt nu nog op de sociaaldemocraten. 

Inmiddels zijn al veel PvdA-raadsleden en wethouders hun zetel kwijt en hetzelfde verlies kondigt zich aan voor de Provinciale Staten.

Daarnaast neemt ook de ergernis bij de VVD toe. Zo werd door PvdA-Senatoren een belangrijke zorgwet van Schippers naar de prullenbak verwezen en werd afgelopen maand minister Henk Kamp (Economische Zaken) behoorlijk onder druk gezet om de gaswinning in Groningen verder te verlagen.

Voorlopig zit het echter met het vertrouwen tussen Rutte en Samsom wel goed en zo lang dat zo is zullen ook grote politieke dilemma's worden opgelost.

De verwachting is bovendien dat Rutte er alles aan zal doen om voor het eerst sinds het eerste kabinet-Kok (1994-1998) een kabinet de rit uit te laten zitten.

4) De VVD zou kunnen besluiten om het kabinet met óf zonder de PvdA te herformeren. In dat geval zouden bijvoorbeeld D66 en CDA een bewindspersoon kunnen leveren. 

Dit zou redelijk uniek zijn, maar niet geheel ondenkbaar. In dit scenario zou de PvdA uit de coalitie kunnen stappen. Mogelijk voor de VVD een aantrekkelijke optie zijn als er zonder de PvdA een meerderheid te vormen is met CDA en D66 en aangevuld met wat mini-fracties. 

Voor de sociaaldemocraten zou dit eveneens aanlokkelijk kunnen zijn, omdat de partij terug kan naar de comfortabele oppositierol. De regeringsverantwoordelijkheid heeft de partij immers de laatste jaren vooral electoraal pijn gedaan.

Deze optie werd onlangs geopperd door PvdA-ideoloog Joop van den Berg. "Ik zie partijen langzaam terugkomen van het idee dat samenstelling van het kabinet zonder beding kan veranderen zonder verkiezingen", zei hij vorige maand tegen NU.nl.

Met name Pechtold en Slob hebben al aangegeven dat het kabinet met een nieuwe en ambitieuze agenda moet komen, maar de steun van D66 en ChristenUnie zal niet gratis zijn. 

Een voordeel van deze constructie is dat er eventueel afscheid kan worden genomen van de bekritiseerde Justitieminister Ivo Opstelten.

Vooralsnog lijkt dit scenario echter niet waarschijnlijk. Net als na de val van Rutte 1 zullen veel partijen alsnog aandringen op verkiezingen als VVD en PvdA niet meer op deze manier verder willen.

Meer langere verhalen en achtergronden op NUweekend