De lof die het kabinet Kamerbreed kreeg voor de aanpak van de MH17-ramp, heeft plaatsgemaakt voor een kritische houding van de oppositiepartijen. Zij willen weten waarom het kabinet niet heeft gehandeld op signalen dat het luchtruim boven het oorlogsgebied in Oost-Oekraïne onveilig was.

Donderdag debatteerde de Tweede Kamer met het kabinet in een rommelig overleg over de stand van zaken van het MH17-onderzoek.

Hoewel het eerstvolgende overleg pas in maart gepland stond, werd het debat op aandringen van CDA'er Pieter Omtzigt vervroegd naar begin februari. Samen met Kamerlid Sjoerd Sjoerdsma (D66) begint hij om opheldering te vragen.

Eén vraag staat daarbij centraal: waarom vloog vlucht MH17 van Malaysia Airlines en KLM over het gebied dat is verwikkeld in een gecompliceerde burgeroorlog?

Genoeg signalen

Signalen waren er genoeg, constateren diverse oppositiepartijen. Zo wist het kabinet dat er in het gebied al elf militaire vliegtuigen en acht helicopters zouden zijn neergehaald. Daarnaast waarschuwde NAVO-generaal Breedlove op 30 juni vorig jaar dat separatisten langs de Russisch-Oekraïense grens mogelijk oefenden met zware luchtafweersystemen. 

Drie dagen voor de ramp waarschuwden de Oekraïense autoriteiten een gezelschap diplomaten dat er een Antonov van ruim 6 kilometer hoogte uit de lucht was geschoten. Hoe het militair vrachtvliegtuig werd neergehaald konden de Oekraïners niet met zekerheid stellen. Dat kon door een ander vliegtuig gebeurd zijn, maar ook door zware luchtdoelwapens.

Het luchtruim onder 9,7 kilometer werd vervolgens afgesloten voor de burgerluchtvaart. Het luchtruim daarboven, waar de MH17 vloog, werd veilig verklaard.

De aanwezige Nederlandse diplomaat stuurde een verslag van de memo naar het kabinet, die vervolgens onder het ministerie van Buitenlandse Zaken, Defensie, Binnenlandse Zaken, Algemene Zaken en Financiën werd verstuurd.

Geen alarmbellen afgegaan

Waarom hebben deze signalen geen alarmbellen doen afgaan bij het kabinet, vragen de oppositiepartijen zich af. PVV-Kamerlid Raymond de Roon vroeg zich af of passagiers van de MH17 met deze informatie nog wel in het vliegtuig zouden zijn gestapt.

Volgens het kabinet heeft het systeem gewerkt. De Oekraïense autoriteiten zijn namelijk verantwoordelijk voor het vaststellen van de vliegveiligheid. Zij sturen daar zogenoemde NOTAM's voor uit naar de luchtvaartmaatschappijen. Die zijn verantwoordelijk voor de veiligheid van de passagiers, zegt het kabinet. De procedures zijn naar behoren doorlopen, zei staatssecretaris Wilma Mansveld (Infrastructuur).

Het neerhalen van bijna twintig militaire toestellen, de briefing van generaal Breedlove en de diplomatenmemo waren volgens minister Ivo Opstelten (Veiligheid en Justitie) "geen signaal" contact op te nemen met de Nederlandse luchtvaartmaatschappijen. 

Volgens minister Bert Koenders (Buitenlandse Zaken) was het kabinet niet op de hoogte van de aanwezigheid van zware wapensystemen in oost-Oekraïne. Daar kwam hij later in het debat op terug door te stellen dat er veel onzekerheid bestond over de aanwezigheid van luchtdoelraketten.

Mansveld niet geïnformeerd

Omdat de dreiging uitging naar militaire vliegtoestellen en er geen concrete dreiging was voor Nederlandse vliegtuigmaatschappijen, hebben de Nederlandse inlichtingendiensten Mansveld niet geïnformeerd. Als staatssecretaris die gaat over de luchtvaart, vond zij het overigens "niet vreemd" dat zij de diplomatenmemo niet onder ogen heeft gekregen.

Mansveld zei vorige week tijdens het vragenuurtje dat zij nog steeds niet geïnformeerd wordt door de veiligheidsdiensten over de gevaren van het luchtruim in conflictgebieden.

Waarom waren de signalen voor de veiligheidsdiensten en defensie-experts niet voldoende om staatssecretaris Mansveld te informeren en waarom is er niets veranderd in het waarchuwingssysteem, wil de oppositie weten. 

Verschuiving naar rol kabinet

Hoewel er begrip is voor antwoord op de vele vragen die oppositiepartijen hebben, kan er nog niet veel informatie worden gedeeld met de Kamer. Alle relevante informatie wordt doorgestuurd naar de Onderzoeksraad voor Veiligheid die onafhankelijk onderzoek doet naar de toedracht van de ramp en het Openbaar Ministerie die verantwoordelijk is voor het strafrechtelijk onderzoek.

Het vroegtijdig verschaffen van informatie zou de uitkomst van het onafhankelijk onderzoek kunnen compromitteren, zegt het kabinet.

Doordat het debat een uur uitliep, kregen de Kamerleden niet de mogelijkheid om op de antwoorden van het kabinet te reageren. Waar de voorgaande MH17-debatten zich richtten op de repatriëring van de slachtoffers, verschuift het debat zich steeds meer naar de toedracht van de ramp. Daarmee verschuiven de vragen van de Kamerleden zich meer naar de rol van het kabinet.

Voor hen staat één ding voorop: de enige die schuldig is aan de ramp is degene die het vliegtuig heeft neergehaald. Maar langzaamaan willen de Kamerleden ook weten of de ramp niet voorkomen had kunnen worden.

Meer langere verhalen en achtergronden op NUweekend