De opmars van de terreurgroep IS in Irak en Syrië en de crisis in Oekraïne domineerden vorig jaar het buitenlandse nieuws en zullen dat in 2015 opnieuw doen. Ook zullen de Israëlische en Amerikaanse politiek volop in de aandacht staan.

Deskundigen van Instituut Clingendael blikken vooruit op ontwikkelingen in Oekraïne en de strijd tegen Islamitische Staat.

Ook geven ze hun visie op twee andere onderwerpen die in het nieuwe jaar veel aandacht zullen krijgen in het buitenlandse nieuws: de parlementsverkiezingen in Israël en de aanloop naar de Amerikaanse presidentsverkiezingen van 2016.

1. Strijd tegen IS

Strijders van de soennitische terreurgroep Islamitische Staat (IS) veroverden in de eerste helft van 2014 grote delen van Syrië en Irak. Op initiatief van de Verenigde Staten is een internationale coalitie gevormd, waarvan ook Nederland deel uitmaakt, om de opmars van de jihadisten tot stand te brengen. 

Wordt 2015 het jaar waarin de internationale coalitie IS in het defensief weet te dringen of lukt het de terreurgroep de veroverde gebieden vast te houden?

Conflict- en veiligheidsexpert Erwin van Veen ziet mogelijkheden om de terreurgroep in Irak in het nauw te brengen. Over het verloop van de strijd tegen IS in Syrië heeft hij minder positieve verwachtingen.

''Koerdische strijders, peshmerga’s, zijn de afgelopen tijd redelijk succesvol geweest in het bestrijden van IS in het Sinjargebergte in het noorden van Irak'', zegt Van Veen. 

Hij legt uit dat het voor de Iraakse regering essentieel is dat de peshmerga’s een bondgenoot blijven, omdat het regeringsleger en bijbehorende sjiitische milities onvoldoende geloofwaardig zijn in soennitisch Irak, waar IS domineert.

Daarbij komt dat de internationale coalitie geen grondtroepen levert voor de strijd tegen de jihadisten, maar vooral luchtacties uitvoert.

''Als de regering in Bagdad verzekerd wil blijven van steun van de Koerden, moet ze onder meer een structureel akkoord bereiken met de autonome Koerdische regering over de winning en exploitatie van olie in het Koerdische deel van Irak.''

Syrië

De toestand in Syrië is volgens Van Veen problematischer. De burgeroorlog is daar in een patstelling terechtgekomen. De gematigde oppositie is te zwak en te verdeeld om de regering van president Bashar al-Assad op de kniëen te krijgen of IS in het nauw te brengen.

Op haar beurt is de regering-Assad niet in staat om de gematigde oppositie of IS uit te schakelen. Van Veen vindt dat daarom meer werk moet worden gemaakt van diplomatieke inspanningen.  ''Saudi-Arabië en andere Golfstaten steunen radicalere groepen in Syrië en Iran steunt de regering-Assad'', zegt de veiligheidsexpert.

''Wellicht kunnen de VS en andere westerse landen Saudi-Arabië en Iran ertoe bewegen de partijen die ze helpen aan de onderhandelingstafel te krijgen. De VS is een belangrijke bondgenoot voor Saudi-Arabië. Dus het moet voor Washington mogelijk zijn invloed op dat land uit te oefenen. En misschien kan het Westen medewerking van Iran in de crisis rond Syrië krijgen als resultaten worden bereikt met onderhandelingen over het nucleaire programma van Teheran.'' 

2. Crisis Oekraïne

Door de combinatie van westerse sancties en een lage olieprijs is Rusland in grote problemen geraakt. Veel kapitaal is het land uitgestroomd en de roebel verliest steeds meer van zijn waarde, waardoor de opbrengsten uit de export fors afnemen.

''Een half jaar geleden zeiden veel mensen nog dat Rusland niet zo hard zou worden getroffen door de sancties die westerse landen hebben afgekondigd", weet Ko Colijn, directeur van instituut Clingendael en deskundige op het gebied van internationale betrekkingen.

"Inmiddels is duidelijk geworden dat de strafmaatregelen wegens de interventie van president Vladimir Poetin in Oekraïne wel degelijk effect hebben. Maar wat dat gaat betekenen voor het Oekraïnebeleid van Moskou, is moeilijk te voorspellen."

Twee scenario's

Colijn schetst twee scenario's. Volgens het eerste scenario kiest de in het nauw gedreven Poetin voor een nog hardere lijn.

''Misschien krijg je wat gerommel en gedoe aan de grenzen van de Baltische staten, die vrezen voor een invasie van Russische militairen. In het uiterste geval zou Poetin zelfs met de inzet van nucleaire wapens kunnen dreigen.'' 

Volgens het tweede scenario probeert de president via de diplomatie een uitweg uit de crisis te vinden.

Colijn: ''Dat tweede scenario lijkt me waarschijnlijker dan het eerste. De sancties en de lage olieprijs kosten namelijk zo veel geld, dat kan Rusland zich niet veroorloven. Bovendien zijn er in Rusland invloedrijke mensen die willen dat er een einde aan de strafmaatregelen komt.''

Colijn benadrukt dat het Westen Poetin via geheime diplomatie de mogelijkheid moet bieden om zonder gezichtsverlies uit de crisis te komen. Daarnaast benadrukt hij dat westerse landen op één lijn moeten blijven zitten als ze Poetin tot een constructiever beleid voor Oekraïne willen bewegen.

''Wat dat betreft is de eerste helft van 2015 een lakmoesproef. De Europese Unie moet dan een besluit nemen over het verlengen van de sancties. Dat kan nog een moeilijke kwestie worden. Want de Duitse minister van Buitenlandse Zaken Frank-Walter Steinmeier heeft het effect van de sancties onlangs in twijfel getrokken.''

3. Verkiezingen in Israël

Israël gaat in maart vervroegd naar de stembus. De coalitieregering van premier Benjamin Netanyahu viel eind 2014 door hooglopende ruzies tussen de rechtse regeringsleider en zijn centrumrechtse coalitiepartners. 

Midden-Oostendeskundige Bertus Hendriks waagt zich niet aan een prognose van de uitslag van de stembusgang, omdat de Israëlische politiek onvoorspelbaar is. ''In de Israëlische politiek is drie maanden een eeuwigheid; het kan nog alle kanten op'', stelt Hendriks.

Ruim anderhalf jaar na de vorming van een coalitieregering van vijf partijen ontsloeg Netanyahu van de rechtse Likoedpartij zijn ministers van Financiën (Yair Lapid) en Justitie (Tzipi Livni) om vervroegde verkiezingen af te dwingen. 

Lapid en Livni staan aan het hoofd van centrumrechtse partijen die kritisch waren over de harde lijn van de coalitieregering tegenover de Palestijnen.

"Dat Netanyahu de regering liet vallen, heeft te maken met zijn eigen positie binnen Likoed", legt Hendriks uit.

''Prominente leden vinden dat hij een nog hardere koers tegenover de Palestijnen moet inslaan. Ze verwijten hem onder meer dat hij ooit de suggestie heeft gewekt dat met hem viel te praten over een tweestatenoplossing, waarbij Israël en een onafhankelijk Palestina vreedzaam als buren zouden moeten leven.''

Rechts

Hendriks stelt dat het Israëlische electoraat de afgelopen jaren steeds verder naar rechts is opgeschoven, maar dat dit nog niet automatisch hoeft te leiden tot een overwinning van Likoed in de verkiezingen. '

"Het zou kunnen dat partijen rechts van Likoed goed scoren. Ook is het afwachten wat de linkse Arbeidspartij gaat doen. Die heeft goede banden met de vredesbeweging."

Als Likoed wel de verkiezingen wint, dan wordt het volgens de Midden-Oostendeskundige nog een zware klus voor Netanyahu om een coalitieregering te vormen.

"Een nieuwe regering met de partijen van Livni en Lapid ligt na het uiteenvallen van de coalitie natuurlijk niet voor de hand'', zegt Hendriks.

''En ook samenwerking met de uiterst rechtse partij Yisrael Beitenu zal niet eenvoudig zijn. Leden van die partij wordt verdacht van corruptie. Een aantal van hen is aangehouden. Het onderzoek naar die affaire is een jaar geleden begonnen op initiatief van Likoed, toen er nog geen sprake was van een regeringscrisis.''

4. Aanloop naar Amerikaanse verkiezingen

Pas in november 2016 gaan de Amerikanen naar de stembus om een opvolger van de Democratische president Barack Obama te kiezen, maar Amerikaanse media speculeren nu al op een mogelijke tweestrijd tussen de Democrate Hillary Clinton en de Republikein Jeb Bush.

"De eerste vier maanden van 2015 beloven zeer interessant te worden, omdat de politici met ambities voor het presidentschap dan al hun kandidatuur bekend gaan maken", zegt VS-deskundige Willem Post.

''De eerste voorverkiezingen zijn in januari 2016. Kandidaten moeten daarom al in de tweede helft van 2015 hun organisatie op poten hebben en verzekerd zijn van de steun van zo veel mogelijk miljonairs."

Oud-minister van Buitenlandse Zaken Clinton (2009-2013) heeft herhaaldelijk laten weten dat ze overweegt zich kandidaat te stellen, maar dat ze er nog niet uit is. Voor Post lijdt het geen twijfel dat de 67-jarige Hillary in navolging van echtgenoot Bill de VS wil gaan leiden.

''Waarschijnlijk maakt Clinton haar kandidatuur nog niet in januari bekend, maar in maart of april. Op die manier houdt ze het spannend en blijft de aandacht op haar gericht.''

Bush

Bij de Republikeinen is Jeb Bush momenteel de belangrijkste blikvanger. Net als Hillary Clinton is hij geen onbekende in het Witte Huis. Zijn vader George H.W. en broer George W. zijn al president geweest.

De 61-jarige Jeb Bush  verwierf grote populariteit als gouverneur in Florida (1999 tot 2007). Enkele weken geleden liet Bush weten dat hij "actief onderzoek" gaat doen naar een mogelijke kandidatuur.

''Jeb Bush spreekt vloeiend Spaans met een Cubaans accent en is getrouwd met een Mexicaanse. Daardoor is hij ook een aantrekkelijke kandidaat voor de electoraal belangrijke groep Hispanics in de VS", zegt Post.

"Als hij straks de tegenstander wordt van Hillary, krijgen we een prachtige verkiezing met twee kandidaten met een indrukwekkende politieke en familieachtergrond."

Zie ook: Jaaroverzicht 2014 - terugblik op het belangrijkste nieuws

Meer langere verhalen en achtergronden op NUweekend