Wat een nogal saaie dag op het Binnenhof leek te worden, ontaardde dinsdag iets na het begin van het wekelijkse vragenuur in de grootste crisis sinds de start van het kabinet-Rutte 2.

Weinig journalisten en politici sloegen dinsdag acht op de Eerste Kamer. Daar werd weliswaar over de zorgwet van Edith Schippers (Volksgezondheid) gestemd en moest staatssecretaris Jetta Klijnsma (Sociale Zaken) haar pensioenplannen verdedigen, maar niemand dacht ook maar een moment dat daar echt brokken zouden ontstaan.

Ook in het wekelijkse vragenuur zat weinig spannends; Justitieminister Ivo Opstelten moest voor de zoveelste keer uitleggen dat er wat hem betreft geen sprake kan zijn van experimenten met gereguleere wietteelt.

Maar dan wordt plotseling duidelijk dat er binnen de PvdA-fractie in de Eerste Kamer gedoe is over de zorgwet van Schippers.

Met een smoes wordt nog wat extra tijd gevraagd voor overleg. Schippers, staatssecretaris Martin van Rijn (Volksgezondheid) en vicepremier Lodewijk Asscher zijn bij de fractie aangeschoven, zogenaamd om nog wat technische vragen te beantwoorden voor een 'stemverklaring'.

Dissidenten

Als even later de onvermijdelijke stemming volgt blijken er binnen de PvdA drie dissidenten te zijn, die toevallig of niet-toevallig, vorige week geen (hoge) plek meer bleken te hebben op de kandidatenlijst voor de nieuwe Eerste Kamer.

De mond van Schippers valt open, in de Tweede Kamer slaat PvdA-leider Diederik Samsom de hand voor het hoofd. Hoe kon dit gebeuren?

Tegenover de pers glimlacht Schippers als een boer met kiespijn, daarna beent ze linea recta richting het Torentje. Ook bij de PvdA zijn ze totaal verrast over de plotselinge muiterij binnen de fractie.

Eerdere weerstand bij Eerste Kamerleden, zoals toen Adri Duijvesteijn kritiek had op de plannen voor de woningmarkt, kon tijdig worden omgebogen. Nu had niemand dergelijke signalen opgemerkt.

Crisissfeer

Als het overleg op het Torentje voortduurt, neemt ook de spanning toe. Zeker als de VVD de complete partijtop uitnodigt en ook geen pogingen doet om het beeld van een crisissfeer te dempen. De gordijnen van de werkkamer van Rutte worden zelfs gewoon opengezet, zodat het beraad zichtbaar is voor fotografen en cameraploegen.

Dat de VVD en de PvdA daarna apart gaan vergaderen - Samsom en Asscher vertrekken naar het departement van de vicepremier - is een extra teken dat een kabinetscrisis in de lucht hangt. Er is even geen ruimte voor gezamenlijk zoeken naar een oplossing.

Ondertussen probeert Eerste Kamer-fractievoorzitter van de PvdA Marleen Barth in de Eerste Kamer te redden wat er te redden valt. Later in de avond sluit de PvdA-top weer aan in het Torentje en voegen ook de gedoogleiders Alexander Pechtold (D66), Arie Slob (ChristenUnie) en Kees van der Staaij (SGP) zich hierbij.

Als ver na middernacht ook dit beraad eindigt, beent een getergde Rutte richting de pers: "Afspraken in een coalitie horen te worden nagekomen. Hier is overduidelijk iets heel erg misgegaan". Naar buiten toe laten alle partijen weten te willen zoeken naar een oplossing, maar het is de vraag waar die moet worden gevonden. 

Koortsachtig overleg

Ook woensdag wordt de hele dag koortsachtig overleg gevoerd op het Torentje en op het ministerie van Asscher. De dissidenten Marijke Linthorst en Guusje ter Horst worden gemasseerd om tot een oplossing te komen. 

Met name de nogal nonchalante houding van Ter Horst zorgt voor ergernis bij de kabinetstop. Als ze arriveert bij het ministerie nuttigt ze eerst een kop soep met de wachtende pers. "Schippers zal water bij de wijn moeten doen", zegt ze.

Diep in de avond gaan Linthorst en Ter Horst in de dienstauto van Samsom naar Duivesteijn om hem bij te praten. Asscher fungeert daarbij als crisismanager. In het Torentje worden ook de gedoogpartijen bijgepraat. Diep in de nacht is er nog steeds geen witte rook.

Geschaad vertrouwen

Het afschieten van het wetsvoorstel is voor Schippers onaanvaardbaar en een eventueel opstappen van haar zal vrijwel zeker het einde van het kabinet betekenen. Het alternatief is dat de Senatoren inbinden, maar die lijken resoluut in hun 'nee'.

Op donderdagochtend gaan de gesprekken verder. De betrokken bewindspersonen en de top van de coalitie zijn dan al de uitputting nabij.

Uiteindelijk krijgen ze niet bepaald in hun zin, de dissidenten weigeren op voorhand in te stemmen. Een uitweg moet worden gezocht om de plannen toch door te kunnen drukken.

Schippers zegt uiteindelijk toe het wetsvoorstel op een aantal punten aan te passen. Het kabinet anticipeert er echter ook gelijk op dat dit onvoldoende zal zijn om de wet alsnog door beide Kamers te krijgen. 

In de loop van de dag wordt daarom met de juridische adviseurs van het kabinet een truc gevonden. Een aantal belangrijke onderdelen van de wet kunnen via een zogeheten algemene maatregel van bestuur (AMvB) worden geregeld. Hierbij kan de minister zonder instemming van de parlementen maatregelen doorvoeren.

Compromis?

De coalitie heeft nog een groot deel van de dag nodig om deze optie uit te werken, met name op het Torentje van Rutte. De wil om de plannen van Schippers er door te krijgen is groot. 

Uiteindelijk komen de partijen tot een compromis waarbij het wetsvoorstel van Schippers met wat aanpassingen opnieuw wordt ingediend. Als dat plan ook sneuvelt, zal de AMvB-route worden bewandeld.

Iets voor negen 's avonds worden ook de gedoogpartijen D66, ChristenUnie en SGP uitgenodigd om over het compromis te praten, maar deze zijn allerminst enthousiast over de AMvB-optie. Dit wordt volgens hen gezien als een paardenmiddel voor noodsituaties, daar is hier geen sprake van. 

Net als de dissidenten weigeren zij dan ook nu al in te stemmen. In het nachtelijke debat over de crisis laten ze hun weerzin over de gang van zaken duidelijk blijken.

Pechtold spreekt van een "dreigement" van het kabinet. Slob noemt het "staatsrechtelijk zeer onzuiver" dat er een scenario ligt om een tweemaal afgewezen voorstel alsnog door te drukken.

Kabinet gered

Het kabinet lijkt desalniettemin voorlopig gered, maar het moet blijken hoe zwaar het vertrouwen tussen VVD en PvdA geschaad is. De PvdA wordt geacht afspraken na te komen in zowel de Tweede als de Eerste Kamer.

Samsom lijkt als partijleider de controle over zijn partij kwijt en bij het zoeken van een oplossing moest PvdA-minister Lodewijk Asscher hem niet voor het eerst redden.

Naast het beschadigde vertrouwen in het nakomen van afspraken door de PvdA is ook de relatie met de 'bevriende' oppositiepartijen D66 CU en SGP ernstig bekoeld. Niet alleen zijn zij tegen de door het kabinet bekokstoofde oplossing, ook zij verwachten dat de coalitiepartijen gemaakte afspraken nakomen.

In 2015 zal blijken of dit vertrouwen te herstellen is.

Meer langere verhalen en achtergronden op NUweekend

Kabinetscrisis zorgconflict

Het kabinet is de afgelopen dagen niet in gevaar geweest, zei premier Mark Rutte vrijdag na afloop van de laatste ministerraad van dit jaar en na een roerige week, waarin een kabinetscrisis om de zorgwet werd afgewend. © ANP
© ANP
"Dat is moeilijk te zeggen", antwoordde Rutte op de vraag of het kabinet in gevaar is geweest. "Maar er is door de top van de PvdA hard gewerkt om het probleem op te lossen. Alles afwegend: nee." © ANP
Minister Schippers arriveert op het Binnenhof voor de ministerraad, de dag nadat de kabinetscrisis rond haar zorgwet werd afgewend. © ANP
Minister Jeroen Dijsselbloem (Financiën) arriveert vrijdag, na een paar roerige crisisdagen, bij de laatste ministerraad voor het kerstreces. © ANP
Minister Lodewijk Asscher zei bij aankomst voor de ministerraad dat de verhoudingen binnen het kabinet nog steeds goed zijn en dat je dat juist merkt als je samen "goed door een lastig probleem komt". © ANP
De ministers zeiden opgelucht het kerstreces in te gaan, dat zaterdag begint. Minister Jeanine Hennis-Plasschaert: "We kunnen wel tegen een stootje." © ANP
Minister Henk Kamp arriveert vrijdag bij de laatste ministerraad voor het kerstreces. © ANP
Regeringspartijen VVD en PvdA hebben een kabinetscrisis afgewend. De bevriende oppositiepartijen D66, ChristenUnie en SGP hebben echter grote moeite met het alternatieve plan om de gesneuvelde zorgwet van minister Edith Schippers (Volksgezondheid) alsnog door te kunnen voeren. © ANP
Het kabinet is voornemens om het wetsvoorstel aangepast opnieuw in te dienen. Sneuvelt deze ook dan wil de coalitie dit via een truc buiten het parlement om regelen. © ANP
D66-leider Alexander Pechtold noemt het coalitiecompromis staatsrechtelijk dubieus. Hij sprak van een "dreigement" vanuit het kabinet. © ANP
PvdA-leider Diederik Samsom tijdens het debat. Hij vindt de AMvB-optie te verdedigen om essentiële onderdelen uit de zorgafspraken toch uit te kunnen voeren. © ANP
Minister president Mark Rutte en minister Edith Schippers van Volksgezondheid op weg naar debat in Tweede Kamer. © ANP
Minister Edith Schippers (Volksgezondheid) is donderdag in de Tweede Kamer. Ze wil niet reageren op de lopende gesprekken. © ANP
PvdA-leider Diederik Samsom na afloop van het crisisberaad van VVD en PvdA. © ANP
PvdA-leider Diederik Samsom is tevreden met het nieuwe voorstel. © ANP
Minister Jeanine Hennis-Plasschaert van Defensie arriveert bij het Torentje. © ANP
Staatssecretaris Sander Dekker (L) van OC&W en minister Stef Blok voor Wonen en Rijksdienst arriveren bij het Torentje. © ANP
Mark Rutte voert het woord tijdens het debat in de Tweede Kamer. Tijdens het debat ontstond een confrontatie tussen de premier en de Kamer. © ANP
Premier Mark Rutte (R) en PvdA-leider Diederik Samsom in het Torentje. © ANP
VVD-fractieleider Halbe Zijlstra en PvdA-leider Diederik Samsom tijdens een schorsing van het debat in Tweede Kamer. © ANP
De drie dissidente PvdA-senatoren die dinsdag de zorgwet van Schippers afstemden, weigeren op voorhand in te stemmen met een nieuw voorstel. Ze zijn inhoudelijk wel dichter bij elkaar gekomen. © ANP
Minister Dijsselbloem vertrekt, nadat de top van de coalitie rond het middaguur weer bijeen geweest in het Torentje in Den Haag. © ANP
Mogelijk komen VVD en PvdA later donderdag tot een akkoord rond het zorgconflict. VVD-fractievoorzitter Halbe Zijlstra zei duidelijk sprake te zien van voortgang. © ANP
VVD-fractievoorzitter Halbe Zijlstra stelde donderdag in de plenaire zaal van de Tweede Kamer dat er mogelijk later op de dag meer informatie vanuit het kabinet komt, waarna een debat kan volgen. © Novum
De gesprekken tussen VVD en PvdA over een oplossing voor het zorgconflict "kunnen leiden tot een positieve uitkomst", zei Rutte in de nacht van woensdag op donderdag na afloop van topberaad tussen de partijen. © ANP
PvdA-leider Diederik Samsom zei nog mogelijkheden te om het conflict met op te lossen. "We hebben vandaag stap voor stap gewerkt richting een oplossing. Dus we gaan morgen verder." © ANP
Vicepremier Asscher woensdagavond na afloop van het topberaad. Hij zou eerder die avond ook hebben gesproken met de drie PvdA-senatoren die tegenstemden. © ANP
Minister Schippers tijdens het topberaad in het Torentje van premier Rutte. Eerder zei ze "goede hoop" te hebben op een goede afloop. © ANP
PvdA-vicepremier Lodewijk Asscher tijdens het overleg met de partijtop op zijn ministerie. Later zei hij "goede hoop" te hebben op een oplossing. © ANP
D66-leider Alexander Pechtold arriveert bij het Torentje van Rutte voor overleg met de coalitie. Bij de oplossing voor het conflict moet rekening worden gehouden met de bevriende oppositiepartijen (D66, ChristenUnie en SGP). © ANP
Ook PvdA-Minister Jeroen Dijsselbloem van Financiën was bij het ministerie van Algemene Zaken voor overleg met de coalitie. © ANP
PvdA-senator Guusje ter Horst staat woensdagavond met een kop soep in de hand de pers te woord bij het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid. © ANP
PvdA-senator Marijke Linthorst loopt woensdag het ministerie van Sociale Zaken in voor overleg met de partijtop. © ANP
Vicepremier Lodewijk Asscher loopt woensdagmiddag het ministerie van premier Rutte binnen. © ANP
Minister van Financiën Jeroen Dijsselbloem komt uit het ministerie van Algemene Zaken. Het kabinet probeert woensdag een uitweg te vinden uit de dinsdag plotseling ontstane crisis. © ANP
Minister Edith Schippers verlaat woensdagochtend het ministerie van Lodewijk Asscher na overleg met de PvdA-top. © ANP
VVD-leider Halbe Zijlstra arriveert dinsdagavond bij het Torentje voor het crisisberaad met premier Mark Rutte. © ANP
PvdA-leider Diederik Samsom staat dinsdagavond de pers te woord na overleg met de PvdA-top. © ANP
Voor VVD-minister Schippers dinsdag tijdens het debat in de Eerste Kamer, waar haar zorgwet sneuvelde door tegenstemmen van drie PvdA-senatoren. © ANP
Minister Schippers dinsdagavond in het Torentje. Voor haar is de nieuwe zorgwet een fundamenteel belangrijke stelselwijziging die verspilling in de zorg moet tegengaan. © ANP
Premier Mark Rutte (R) overlegt in het Torentje met minister Edith Schippers (M) van Volksgezondheid en andere collega's. © ANP