Met onder meer kransleggingen, drie minuten stilte en een wedstrijd tussen twee populaire cricketteams staat Zuid-Afrika vrijdag stil bij het overlijden precies een jaar geleden van Nelson Mandela.

Het herdenkingsprogramma oogt bescheiden. Bovendien laat president Jacob Zuma het toespreken van de natie over aan zijn vervanger Cyril Ramaphosa, omdat hij zelf op staatsbezoek in China is.

Is Mandela als symbool een jaar na zijn overlijden al iets van zijn glans aan het verliezen? En hoe staat het met de verzoening in Zuid-Afrika tussen blank en zwart, waarvan de oud- president en Nobelprijswinnaar voor Vrede zo'n groot pleitbezorger was?

Uit de berichtgeving door de Zuid-Afrikaanse media de afgelopen dagen kreeg Ineke van Kessel van het Afrika-Studiecentrum in Leiden al niet de indruk dat Zuid-Afrika vrijdag gaat uitpakken met de herdenking van het overlijden van Mandela op 95-jarige leeftijd.

Maar volgens haar betekent dit niet dat het land de oud-president al een beetje aan het vergeten is. ''Mogelijk is voor een bescheiden opzet van de herdenking gekozen, omdat er op 18 juli, de geboortedag van de oud-president, al een Mandela Dag is", legt de Zuid-Afrikadeskundige uit.

''De Zuid-Afrikanen worden dan opgeroepen iets voor de gemeenschap te doen. Dan moet je bijvoorbeeld denken aan het netjes maken van kerkhoven en allerlei schoonmaakklusjes."

Van de Zuid-Afrikanen wordt op Mandela Dag 67 minuten van hun vrije tijd gevraagd, omdat die symbool staan voor de 67 jaar die de oud-president heeft gestreden tegen apartheid.

De cijfers 6 en 7 komen vrijdag ook terug bij de herdenking van het overlijden van Mandela. Scholen, bedrijven en gebedshuizen zijn opgeroepen drie minuten en zeven seconden de klokken te luiden en de sirenes te laten loeien. Daarna volgen drie minuten stilte.

Inspanningen

In een toespraak tot het parlement heeft minister van Sociale Ontwikkeling Bathabile Dlamini haar landgenoten gevraagd vrijdag na te denken over de ''inspanningen die Mandela leverde om van Zuid-Afrika een tolerante en vreedzame samenleving te maken’’.

In Zuid-Afrika heeft Mandela de reputatie van verzoener die voor eenheid heeft gezorgd, maar in andere Afrikaanse landen wordt volgens Van Kessel toch anders tegen de Nobelprijswinnaar aangekeken.

''In de rest van Afrika erkennen de mensen wel dat Mandela een grote rol heeft gespeeld bij het veroveren van de politieke macht. Maar tegelijkertijd wijzen ze erop dat de economische macht nog altijd voor het grootste deel in handen van de blanken is."

“Een deel van de blanke bevolking is nogal zelfgenoegzaam.”
Ineke van Kessel, Zuid-Afrika-kenner

Van Kessel zegt dat Zuid-Afrika nog lang geen samenleving is waarin blanken, zwarten en andere bevolkingsgroepen in goede harmonie met elkaar optrekken.

''Een deel van de blanke bevolking is nogal zelfgenoegzaam", stelt de wetenschapster van het Afrika-Studiecentrum.

''Dat merk je bijvoorbeeld aan blanken die een artsenopleiding hebben gevolgd. Als de overheid hen oproept een jaartje maatschappelijke dienstverlening op het platteland te doen, reageren velen afwijzend. Maar is dat nu teveel gevraagd? De staat betaalt immers ook mee aan hun opleiding en daarbij gaat het echt niet om kleine bedragen."

Dat van een echte toenadering tussen de verschillende bevolkingsgroepen nog weinig sprake is, blijkt ook uit de positie van het Afrikaans Nationaal Congres (ANC), de partij van Mandela en de huidige president Jacob Zuma, die al sinds 1994 aan de macht is.

''Het heeft geen prioriteit voor het ANC om een partij voor alle Zuid-Afrikanen te zijn. Vooral van blanken komen er veel klachten dat het ANC steeds meer een zwarte partij wordt."

Verkiezingen

Bij de parlementsverkiezingen van mei dit jaar, de eerste stembusgang na de dood van Mandela, kreeg het ANC 62 procent van de stemmen.

De bij blanken populaire Democratische Alliantie van Helen Zille kwam uit op 22 procent en de linkse Economic Freedom Fighters (EFF) van ANC-afvallige Julius Malema kreeg ruim 6 procent van de kiezers achter zich.

“Krediet dat het ANC heeft opgebouwd met de vrijheidsstrijd houdt een keer op.”
Van Kessel

Dat het ANC ondanks beschuldigingen van corruptie, de hoge werkeloosheid en de falende aanpak van criminaliteit toch zo’n goed resultaat haalde, heeft Van Kessel wel een beetje verbaasd. Ze zegt dat het ANC nog veel kiezers aan zich wist te binden door het krediet van de door Mandela geleide vrijheidsstrijd.

Ook door het ANC geïntroduceerde sociale voorzieningen als het ouderdomspensioen en de kinderbijslag hebben de partij populair gemaakt.

''Maar het krediet dat het ANC heeft opgebouwd met de vrijheidsstrijd houdt een keer op", denkt Van Kessel. ''We krijgen nu een generatie kiezers die is opgegroeid in een democratie. De strijd tegen de apartheid zegt hen niet zoveel."

Verder moet het ANC steeds meer rekening gaan houden met de concurrentie van de EFF, die met radicale opvattingen en afkeer van de elite veel jonge kiezers aanspreekt.

Ook het voornemen van de metaalvakbond NUMSA om met een eigen politieke partij de strijd met het ANC aan te gaan, verontrust de leiders van de partij van Mandela.

Werkloosheid

''Als het ANC stevig aan de macht wil blijven, is de aanpak van de werkloosheid een eerste vereiste", meent Van Kessel.

''Volgens de officiële cijfers is 25 procent van de beroepsbevolking werkloos. Maar uit de niet-officiële cijfers blijkt dat 38 procent geen werk heeft of het zoeken naar werk heeft opgegeven." 

Het scheppen van banen is lastig met een economische groei van tussen de 1 en 2 procent. Toch denkt Van Kessel dat er meer mensen aan werk kunnen worden geholpen als de kwaliteit van het onderwijs omhoog gaat.

''Het ANC heeft een grote fout gemaakt met het afschaffen van de onderwijsinspectie. Dat zou volgens de vakbond van leerkrachten een erfenis van de apartheid zijn. Die inspectie moet snel weer terugkomen en er aan bijdragen dat het onderwijs op een hoger niveau wordt gebracht. Dan zijn schoolverlaters ook beter voorbereid op de arbeidsmarkt."

Verder vindt de Zuid-Afrikakenner dat de regering-Zuma de politisering van het overheidsapparaat een halt moet toeroepen.

''Bij alle mogelijke benoemingen bij de overheden kiest het ANC voor partijgenoten, vriendjes en familie en dat komt de kwaliteit van het bestuur niet ten goede. Zo heeft Zuma zijn 25-jarige dochter Thuthukile Zuma aan het hoofd van een ministerie geplaatst, terwijl ze daarvoor helemaal niet is gekwalificeerd."

Leven Nelson Mandela in beeld

Nelson Mandela is 5 december 2013 op 95-jarige leeftijd overleden. Een overzicht van zijn leven in beeld. © AFP
Nelson Rolihlahla Mandela wordt in 1918 geboren als zoon van een stamhoofd. Na de Tweede Wereldoorlog begint hij zijn politieke loopbaan en sluit hij zich aan bij het African National Congress (ANC). © ANP
In 1961 wordt Mandela leider van de gewapende tak van het ANC. Met geweld gaat de groepering de strijd aan tegen het apartheisdsregime in Zuid-Afrika. © AFP
Na een gestrand huwelijk met Evelyn Ntoko Mase, een jehova's getuige, trouwt Mandela in 1958 met Winnie Mandela. © ANP
Mandela krijgt in 1964 net als enkele andere ANC-leiders een levenslange gevangenisstraf opgelegd vanwege het voorbereiden van een guerrillaoorlog. © ANP
Mandela wordt onder de zwarte bevolking in Zuid-Arfika een symbool voor de opstand tegen het apartheidsregime. De protesten tegen zijn straf en die van de andere ANC-leiders zijn fel. © ANP
Het grootste deel van zijn straf zit Mandela uit op Robbeneiland, voor de kust van Kaapstad. Het eiland werd in de 17e eeuw al door de VOC als strafkolonie gebruikt. © ANP
Ook tijdens het gevangenschap van Mandela komt het in Zuid-Afrika vaak tot opstanden tussen de overheid en aanhangers van sinds 1961 verboden ANC. © ANP
Mandela op latere leeftijd in gevangeniskleren met het nummer waaronder hij vermeld stond op Robbeneiland. © ANP
Op 11 februari 1990 wordt Mandela na 27 jaar achter de tralies vrijgelaten. © ANP
Zijn vrijlating is het gevolg van de omvormingen die worden ingezet door premier Frederik Willem de Klerk. © ANP
Mandela wandelt kort na zijn vrijlating door de tuin van aartsbisschop Desmond Tutu in Kaapstad. © ANP
Op de dag van zijn vrijlating spreekt Mandela de bevolking toe. Hij waarschuwt dat de strijd tegen apartheid in Zuid-Afrika nog niet gestreden is. © ANP
Mandela wordt na zijn vrijlating de voorzitter van het ANC en leidt de partij tijdens de eerste multi-raciale verkiezingen in Zuid-Afrika. © ANP
De vrijlating van Mandela en zijn gooi naar het presidentschap betekent niet de rust terugkeert in Zuid-Afrika. Spanningen tussen de zwarte bevolking en de blanke minderheid blijven aan de orde van de dag. © ANP
Mandela bezoekt Amsterdam in 1990 om Nederland te bedanken voor de steun in zijn gevecht voor vrijlating. © ANP
Op 10 mei 1994 wordt Mandela geïnaugureerd als eerste zwarte president van Zuid-Afrika. © AFP
De machtswisseling in beeld. Frederik Willem de Klerk schudt zijn opvolger Mandela de hand. © ANP
Een emotionele Mandela tijdens zijn eerste toespraak voor de Verenigde Naties in New York. © ANP
Toenmalig premier Ruud Lubbers schudt Mandela de hand bij een ontmoeting in Zwitserland in 1995. © ANP
Mandela bezoekt in 1998 met de toenmalig Amerikaanse president Bill Clinton zijn cel op Robbeneiland. © ANP
In 1999 legt Mandela andermaal een bezoek af aan Nederland. Hij maakt onder meer een rondvaart door de grachten. © ANP
© ANP
Michael Jackson ontvangt in 1999 uit handen van Mandela een livetime achievement award. © ANP
In een onderonsje met Koningin Beatrix. © ANP
Mandela viert met Charlize Theron dat zij in 2004 de eerste Afrikaanse actrice is die een Oscar in ontvangst mag nemen. © ANP
Ook na zijn periode als president van Zuid-Afrika houdt Mandela veel contact met wereldleiders, zoals de Britse premier Gordon Brown. © ANP
Mandela verwelkomt wetenschapper Steven Hawking bij de aftrap naar diens zoektocht naar de Afrikaanse Albert Einstein in 2008. © ANP
Mandela krijgt een zoen van een zijn kleinkinderen. © ANP
In 2010 verongelukt een achterkleinkind van Mandela door een beschonken automobilist. Hij mist hierdoor de opening van het WK-voetbal in Zuid-Afrika. © ANP
Mandela bezoekt wel de finale van het WK in Zuid-Afrika. Hij ziet Nederland in de verlenging verliezen van Spanje (1-0). © ANP
Mandela heeft sinds 2004 een naar hem vernoemd plein in Johannesburg, met daarop een 6 meter hoog standbeeld. © ANP
Sinds eind 2012 wordt Mandela meerdere keren opgenomen in het ziekenhuis, vanwege problemen met zijn longen. © ANP
Mandela heeft lang nodig om bij te komen van de behandelingen in de zomer van 2013. Begin december komt de oud-president toch te overlijden. © AFP
De kist met het lichaam van Nelson Mandela op weg naar de tent in Qunu waar de begrafenisplechtigheid werd gehouden. © AFP
Ongeveer 4500 mensen verzamelden zich voor de begrafenis van Nelson Mandela. © AFP
De ex-vrouw van Mandela, Winnie Mandela (tweede van links), de Zuid-Afrikaanse president Jacob Zuma en weduwe Graca Machel zaten vooraan bij de kist van Mandela. © AFP
De Amerikaanse presentatrice Oprah Winfrey bij de begrafenisplechtigheid. © AFP
Een Zuid-Afrikaan kijkt naar de tent in de verte waar de laatste eer wordt bewezen aan de oud-president. © AFP
Als eerbetoon aan de vorig jaar overleden Nelson Mandela, wordt in Amsterdam-Zuidoost een naar hem vernoemd park onthuld. © ANP

Meer langere verhalen en achtergronden op NUweekend