Als het aan het kabinet ligt krijgen de inlichtingendiensten AIVD en MIVD meer bevoegdheden. Er mogen meer soorten gegevens worden afgetapt, maar er moeten ook extra waarborgen komen. NU.nl onderzoekt wat dat inhoudt.
 

De geheime diensten in Nederland kunnen na een aanstaande wetswijziging in de toekomst veel meer telefoon- en internetverkeer aftappen, zo maakten ministers Ronald Plasterk (Binnenlandse Zaken) en Jeanine Hennis (Defensie) vorige week vrijdag kenbaar in een brief aan de Kamer.

In 2002 kreeg de Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten (Wiv) ook een opfrisser, die de inlichtingendiensten meer mogelijheden moest geven om immer groeiende digitale communicatiekanalen in de gaten te houden.

De geheime diensten, die de nationale veiligheid moeten garanderen, richtten zich daarbij op internationale communicatie. Aan het begin van de eeuw verliep zulke communicatie vaak (deels) draadloos, bijvoorbeeld via satellieten.

In de wet werd dan ook vastgelegd dat alle 'niet-kabelgebonden' communicatie ongericht mocht worden verzameld door de inlichtingendiensten, terwijl dat bij communicatie over de kabel niet mocht. De inlichtingendiensten zouden later nog ernstig spijt krijgen van dat onderscheid tussen niet-kabelgebonden en wel kabelgebonden gegevens.

In de twaalf jaar na de totstandkoming van de Wiv, is steeds meer communicatie via kabels gaan verlopen, en werd het voor de diensten dus moeilijker om op grote schaal gegevens te verzamelen. 

Macht

Eind 2013 besloot de speciaal opgerichte commissie-Dessens, die de werking van de Wiv uit 2002 moest beoordelen, dat het onderscheid tussen kabelgebonden en niet-kabelgebonden communicatie niet meer van deze tijd was.

Het kabinet peinsde lang over dit advies, maar stuurde uiteindelijk toch een brief aan de Tweede Kamer waarin ook Plasterk en Hennis pleiten voor een eind aan dit onderscheid.

“Dit is een heel grote uitbreiding van bevoegdheden.”
Rejo Zenger, Bits of Freedom

In eerste instantie klinkt dat alsof de inlichtingendiensten simpelweg meer macht krijgen. De onthullingen van klokkenluider Edward Snowden over de haast grenzeloze massasurveillance van de Amerikaanse NSA liggen nog vers in het geheugen, dus dit is een onpopulair standpunt.

"Dit is een heel grote uitbreiding van de bevoegdheden van die diensten", zegt Rejo Zenger van burgerrechtenbeweging Bits of Freedom dan ook.

Toch is nog onduidelijk hoe ver de nieuwe bevoegdheden zullen gaan. In ieder geval wordt een maximale bewaartermijn voor verzamelde gegevens in de wet opgenomen, al is de lengte van die termijn nog onbekend.

Toestemming

De AIVD en MIVD mogen door de wijziging dus ook meer soorten communicatie gaan doorzoeken, maar moeten wel toestemming vragen voordat ze dit doen.

Waar niet-kabelgebonden communicatie nu zomaar uit de ether mag worden geplukt, moet de verantwoordelijke minister (Plasterk voor de AIVD, Hennis voor de MIVD) onder de nieuwe Wiv akkoord gaan voordat zij "doelgericht relevante gegevens" proberen te onderscheppen.

Maar wat "doelgericht" dan precies betekent is nog onduidelijk. Voor de hand ligt in ieder geval dat de verzameling van kabelgebonden communicatie veel breder zal mogen plaatsvinden dan nu het geval is. Gerichte taps van internet- en telefoonverkeer zijn nu al toegestaan, dus daarvoor hoeft de wet niet te worden gewijzigd. 

Zenger van Bits of Freedom is daarom niet gerust op de interpretatie die het kabinet zal geven aan het begrip "doelgericht".

Hij denkt dat het bijvoorbeeld mogelijk zal worden om het internetverkeer van een hele provider te onderscheppen als de diensten denken dat dat relevant kan zijn voor een onderzoek.

Aftappen

Een woordvoerder van minister Plasterk zegt dat het mogelijk wordt om voor bepaalde tijd al het telefoonverkeer tussen Nederland en Syrië in de gaten te houden. Op de vraag of het ook mogelijk wordt om hele providers af te tappen, antwoordt hij enkel: "Op dat soort voorbeelden kan ik niet ingaan."

"Er moet elke keer een duidelijk omschreven doel zijn dat ook in het kader is van de nationale veiligheid", is het enige dat hij kwijt wil over de betekenis van het woord 'doelgericht'. De woordvoerder kan nog niet zeggen of de betekenis van dat woord in een uiteindelijk wetsvoorstel duidelijker wordt uitgewerkt.

PvdA-Kamerlid Jeroen Recourt zegt dat hij steunt hoe het kabinet de Wiv wil herzien, maar dat hij nog meer details wil over de exacte uitwerking van de waarborgen. "Dit zijn de vragen die ik ook in het debat wil stellen. Daar moeten we in zoeken wat precies de randen zijn."

Over het algemeen is hij echter positief: "Mijn criterium is: kun je als burger met gerust hart gaan slapen? Dat kan met dit systeem."

Vast staat dat telecomproviders zullen moeten meewerken aan het aftappen van kabelgebonden communicatie. Plasterk en Hennis benadrukken in hun brief dat hier een overleg aan vooraf gaat. "Van een onbeperkte en zelfstandige toegang tot de Nederlandse telecommunicatie-infrastructuur is derhalve geen sprake."

Buitenland

Ook zal de uitwisseling van gegevens met buitenlandse inlichtingendiensten blijven plaatsvinden, met ministeriële toestemming. Dat stuit op weerstand van SP-Kamerlid Ronald van Raak: "Met mij valt alleen te praten over nieuwe bevoegdheden als we precies weten wat de Amerikanen doen."

Volgens hem is ondanks de onthullingen van Edward Snowden nog altijd onduidelijk hoe de Amerikaanse inlichtingendienst NSA precies omgaat met gegevens van buitenlandse overheden. 

Van Raak vreest dat Nederlandse gegevens worden ingezet voor economische en politieke spionage. Hij wil dat eerst zeker wordt gesteld dat gegevens "op basis van gelijkwaardigheid" met de VS worden gedeeld. Het afschaffen van het onderscheid tussen kabelgebonden en niet-kabelgebonden data is volgens hem uiteindelijk wel een logische stap.

Privacy

VVD-Kamerlid Klaas Dijkhoff ziet in het voorstel van het kabinet een grote vooruitgang. De extra waarborgen die zijn ingevoerd voordat het verwerven en doorzoeken van gegevens wordt toegestaan, tonen volgens hem aan dat de onthullingen over de NSA effect hebben gehad.

"Het oude idee was dat we privacy pas bekijken als we gegevens gaan doorzoeken. Wij lopen voorop door te zeggen dat ook de verzameling van metadata al gevoelig is", zegt hij. Dijkhoff vindt dat het mogelijk moet worden om ook kabelgebonden gegevens te doorzoeken, zodat criminelen geen "vrij spel" krijgen.

Hij zegt dat de details van het kabinetsplan nog in de Tweede Kamer zullen moeten worden besproken, maar dat uit de hoofdlijnen van het voorstel al blijkt dat gegevens van gewone burgers niet zullen worden verzameld. De positie van Bits of Freedom toont volgens hem een "extreem wantrouwen" in de overheid.

Toezicht

Dijkhoff wijst erop dat de werking van de inlichtingendiensten in de gaten wordt gehouden door de ministers en de Commissie van Toezicht betreffende de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten (CTIVD). 

Als de CTIVD besluit dat een afluisteroperatie niet volgens de regels is verlopen, betekent dit echter niet dat hier direct een einde aan komt. De minister moet de toestemming dan heroverwegen, maar kan besluiten om een operatie alsnog door te laten gaan. In dat geval moet wel de Commissie voor de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten ('Commissie Stiekem') van de Tweede Kamer worden ingelicht.

"Het is dan in strijd met de wet, maar toch kan de minister ermee door blijven gaan", zegt Zenger. "Dat vind ik gewoon een bizarre situatie."

Hoeveel gegevens de inlichtingendiensten verzamelen zal voorlopig nooit echt duidelijk worden. De woordvoerder van Plasterk bevestigt dat de minister ook onder de nieuwe Wiv niet van plan is om hier cijfers over openbaar te maken. "Over zulke operationele details doen we nooit uitspraken."

Meer langere verhalen en achtergronden op NUweekend