Heeft het verbod op Mein Kampf zijn langste tijd gehad?

De zaak tegen een Amsterdamse galeriehouder heeft de discussie over Mein Kampf weer doen oplaaien. Het boek van Adolf Hitler mag in Nederland niet worden verkocht, maar heeft dat verbod nog wel zin?

“De realiteit haalt ons in.”
CIDI-directeur Esther Voet

"Je hoeft echt niet Mein Kampf gelezen te hebben om antisemiet te worden", stelt directeur Esther Voet van het Centrum Informatie en Documentatie Israël (CIDI) nuchter vast.

Jodenhaat is immers een hardnekkig verschijnsel dat niet zomaar zou verdwijnen als Hitlers boek uit de wereldgeschiedenis werd geschrapt. Omgekeerd lijkt het ook onwaarschijnlijk dat veel mensen uitsluitend door het lezen van Mein Kampf antisemiet zullen worden.

"Zou men bij mij een duur, vrijwel onleesbaar antiquarisch boek gaan kopen om zich tot Jodenhaat te laten inspireren?", vroeg galeriehouder Michiel van Eyck (52) uit Amsterdam zich hardop af tijdens de behandeling van de rechtszaak tegen hem.

Vrijdag oordeelde de rechter dat Van Eyck niet wordt gestraft voor de verkoop van enkele antiquarische exemplaren van Mein Kampf

De rechter vindt een veroordeling te ver gaan in het licht van ''maatschappelijke ontwikkelingen'', zoals de eenvoudige verkrijgbaarheid van het boek van via internet.

''Een veroordeling is niet noodzakelijk ter bescherming van (vooral) Joden tegen discriminatie, belediging en aanzetting tot haat", zo luidde het vonnis.

Eén invloed heeft het boek echter onmiskenbaar: het zorgt bijna negentig jaar nadat het in Duitsland verscheen nog regelmatig voor ophef. De discussie die de laatste jaren telkens weer terugkeert, draait maar om één vraag: heeft het verbod op het werk inmiddels niet zijn beste tijd gehad?

Overal te vinden

Praktisch gezien is het hek al lang van de dam: wie zich wil verdiepen in de gedachten van de man die later de Tweede Wereldoorlog zou ontketenen, hoeft er de deur niet voor uit. Alleen al op Amazon.com zijn talloze verschillende versies te koop, zowel in het Engels als in het Duits.

Originele exemplaren zijn ook niet moeilijk te vinden, want daar zijn er meer dan 10 miljoen van. Hitler werd dan ook schatrijk van de verkoop van het boek. Er zijn ook gratis pdf-versies, onder meer van de Nederlandse vertaling.

Op de website Internet Archive, een Amerikaanse online bibliotheek, is die bijvoorbeeld ruim 33.000 keer aangeklikt. Veel bibliotheken hebben een papieren exemplaar van het boek dat op verzoek kan worden ingekeken.

"De realiteit haalt ons in", constateert ook CIDI-directeur Voet. Hoewel het verbod niet te handhaven valt, ziet ze daar wel een probleem in. 

"Mijn zorg is dat het gemeengoed wordt. Sommige websites presenteren het als een gewone mening, die op gelijke hoogte staat met andere meningen of zelfs met wetenschappelijk onderzoek. Jongeren die geen flauw benul hebben van de geschiedenis, kunnen dat ook vinden."

Het CIDI vindt daarom dat er een speciale uitgave van Mein Kampf moet komen waarin historici het boek van een wetenschappelijk kader voorzien. "Het moet ingebed zijn in historische kennis, dan kun je het op zijn waarde, of non-waarde, schatten."

Speciale heruitgave

En zo'n speciale heruitgave van Mein Kampf komt er: het gerenommeerde Institut für Zeitgeschichte (IfZ) in München is er al een aantal jaren mee bezig.

De doelstelling is "de ontstaansgeschiedenis en de historische bronnen van Hitlers haatpropaganda gefundeerd uit te werken, zijn stellingen kritisch te ontleden en daarmee de mythe van Mein Kampf te ontkrachten".

“Ik ben er ook niet voor dat hij voor een weggeefprijs bij de Bruna komt te liggen.”
Erik Somers (NIOD)

Onderzoeker Erik Somers van het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD) juicht het initiatief toe. "Persoonlijk ben ik er niet voor dat het voor een weggeefprijs bij de Bruna komt te liggen, maar zo'n geannoteerde uitgave met een historische verantwoording vind ik een goed plan, ook voor het grotere publiek."

Als er geen kinken in de kabel komen verschijnt de bijzondere versie begin 2016. Dat moment is niet toevallig gekozen, want eind 2015 verloopt het auteursrecht op Mein Kampf.

Deelstaat Beieren eiste het in 1945 op, samen met de rest van Hitlers vermogen. Met het copyright in de hand konden de autoriteiten verspreiding van het boek voorkomen. Verkoop van bestaande exemplaren, bijvoorbeeld in antiquariaten, is in Duitsland niet verboden.

Toch is een heruitgave omstreden, wat het doel erachter ook is. De regering van Beieren steunde het project van het IfZ in eerste instantie, maar trok er uiteindelijk toch de handen vanaf omdat ze bij nader inzien iedere heruitgave er één teveel vindt. Het instituut uit München wil het werk nu zelfstandig uitbrengen.

Nederlands verbod

Het Nederlandse verbod op de verkoop van Mein Kampf staat niet letterlijk in de wet, maar vloeit voort uit artikel 137e van het Wetboek van Strafrecht: het algemene verbod op discriminatie, belediging en aanzetten tot haat en geweld.

In diverse zaken hebben rechters in het verleden bepaald dat het verkopen van haatdragende nationaalsocialistische geschriften, waaronder Mein Kampf, niet mag. Zo oordeelde het gerechtshof in Amsterdam in 2000 dat een marktkoopman die Mein Kampf in zijn kraampje op het Waterlooplein in de hoofdstad had aangeboden, schuldig was aan het "verspreiden van een boek dat aanzet tot Jodenhaat".

De man zei dat hij het boek juist verkocht, omdat hij vond dat mensen er lering uit kunnen trekken voor de toekomst. Hij kreeg geen straf.

De Hoge Raad moest zich in 1987 buigen over de veiling van een grote partij nationaalsocialistische literatuur, onder meer van de SS en de NSB. Erik Somers van het NIOD was als deskundige bij die zaak betrokken.

"Het vonnis luidde dat het verspreiden van zulke teksten verboden is. Op die uitspraak baseren rechters zich nog steeds", zegt hij.

Naast het strafrechtelijke aspect is het in Nederland ook verboden om de Nederlandse vertaling, getiteld Mijn Kamp, opnieuw uit te brengen. Dat komt doordat de Nederlandse staat het voorbeeld van Beieren heeft gevolgd en de rechten op het boek na de Tweede Wereldoorlog heeft geconfisqueerd.

Rechtszaken

Sporadisch komt het in Nederland tot rechtszaken, zoals die tegen de Amsterdamse galeriehouder.

Advocaat Gerard Spong betoogde tijdens de behandeling van die zaak dat de focus op Mein Kampf willekeurig is, aangezien er veel meer boeken zijn waarin beledigende of haatzaaiende opvattingen naar voren komen.

De Bijbel bijvoorbeeld, die "met zijn homodiscriminatoire passages al eeuwen voor verkettering, doodstraffen en ander onheil voor homo's zorgt". 

Ook wees hij erop dat het boek gemakkelijk op internet te vinden is. Justitie stelde echter dat juist papieren exemplaren een 'symboolfunctie' hebben. "Alleen al het bezit van een exemplaar kan laten zien dat je helemaal achter het gedachtegoed staat dat erin is verwoord, en waar het boek een symbool van is."

Zonder straf is er geen enkele barrière meer om Mein Kampf te verspreiden door iemand die écht kwade bedoelingen heeft, zo meent het Openbaar Ministerie.

Meer langere verhalen en achtergronden op NUweekend

Lees meer over:

Gerelateerde artikelen

Columns Pieter Derks

Columns Pieter Derks
Cabaretier Pieter Derks duidt en verwerkt maandelijks het nieuws van de voorbije weken. 

Over NUweekend

Over NUweekend
Op NUweekend vindt u iedere week een selectie achtergrondverhalen, analyses of mooie interviews.
Tip de redactie