PvdA-leider Diederik Samsom heeft een probleem. De partij verloor bij de laatste twee verkiezingen, de peilingen zijn slecht en de kritiek in eigen gelederen zwelt op.

Hoe kan Samsom in maart bij de Provinciale Statenverkiezingen een nieuwe zware verkiezingsnederlaag nog afwenden? NU.nl vroeg het aan drie oud-PvdA-ministers.

"Samsom moet nu zijn menselijke hart laten zien", vindt Jacqueline Cramer, oud-minister van VROM. "De PvdA moet nu al reparaties op de plank hebben liggen voor als het fout gaat met de hervormingen in de zorg", stelt oud-minister Ella Vogelaar (Wonen, Wijken en Integratie) voor.

En: "De PvdA moet ophouden met de voortdurende nederlagenstrategie die wordt aangewakkerd door het activistisch kader", aldus voormalig minister van Sociale Zaken Willem Vermeend.

Glans verdwenen

Van de glans van de eclatante verkiezingswinst van september 2012 is niets meer over bij de PvdA van Diederik Samsom. Van de 38 zetels die de partij destijds binnenhaalde zijn er in de meest recente Ipsos-peiling virtueel nog slechts 17 over.

Begin deze maand luidde de Friese afdeling de noodklok. De vertegenwoordigers in dit PvdA-bolwerk kregen het verhaal van de landelijke koers niet meer uitgelegd en riepen op tot bezinning. Saillant is dat dit rapport mede is opgesteld door PvdA-Kamerlid Jacques Monasch.

De PvdA-kiezers en leden zijn ontevreden over het voortvarende hervormingsbeleid dat de afgelopen maanden samen met coalitiegenoot VVD door de Tweede en Eerste Kamer werd geloodst. Daar komt bij dat zowel de Europese parlementsverkiezingen als de gemeenteraadsverkiezingen teleurstellend eindigden.

Met name in de gemeentes was de pijn voelbaar, doordat raadszetels moesten worden afgestaan en de PvdA in diverse (grote) steden uit het bestuur verdween.

Afgelopen maanden zwol ook intern de kritiek aan. De baas van het wetenschappelijk bureau van de PvdA, Monika Sie, stelde dat Samsom zich veel te veel had vereenzelvigd met het regeerakkoord zodat hij niet de rol van kritische buitenstaander kon spelen.

Vertrouwenscrisis

Ook de Senatoren Ruud Koole en Adri Duivesteijn roerden zich. Zo zei Koole in NRC dat de PvdA "een vertrouwenscrisis heeft met zijn kiezers" die misschien wel erger is dan in 2002 toen Ad Melkert een groot deel van de kiezers had zien vertrekken.

Duivesteijn, die Samsom eerder al gebrek aan moreel leiderschap verweet, stelde tegenover RTL Nieuws dat door het ontstaan van "een nieuwe zakelijkheid" de kloof tussen het Binnenhof en wat er bij mensen leeft heel groot is geworden.

Daarnaast verschenen onlangs berichten dat de keuze voor Khadija Arib in het fractiebestuur onvrede in de fractie naar buiten brengt. Attje Kuiken zou namelijk de favoriet van de top zijn en met de keuze voor Arib laat de fractie zien dat er íets moet veranderen.

De verwachting is dat de fractie zich scherper zal gaan profileren, hetgeen de nervositeit in de coalitie tussen PvdA en VVD onder druk kan zetten. Dat openbaarde zich vorige week al in de discussie rond het Energieakkoord.

De PvdA eist meer inspanningen om de doelstelling voor duurzaam opgewekte energie te halen, maar de VVD peinst er niet over om meer geld uit te trekken. Of de partijen hiermee elkaar profileringsruimte gunnen of dat er daadwerkelijk sprake is van toenemende spanningen, valt nu nog moeilijk te zeggen.

Positie

De onrust en onvrede leiden er nog niet toe dat de positie van Samsom ter discussie staat, maar wel is de vraag gerechtvaardigd hoe de weg omhoog kan worden gevonden. 

Volgens Vermeend is het van belang dat Samsom ophoudt met luisteren naar een volgens hem klein clubje activisten dat de partij opstookt.

"De PvdA heeft zich alleen maar bezig gehouden met nederlagenstrategiën. Aangewakkerd door het activistisch kader is de PvdA nu vooral ruzie aan het maken met de VVD over illegalen en nu is er discussie over duurzame energie. De partij moet zich focussen op werk en sociale zekerheid", aldus de oud-minister.

Volgens Vermeend heeft de PvdA met name de ouderen van zich vervreemd. "Ik hoor het overal. De PvdA krijgt de schuld, stelt hij. "Met de nieuwe regels voor pensioenfondsen loop je onnodig het risico dat dit negatieve koopkrachteffecten heeft voor zowel werkenden als ouderen."

Hij pleit er dan ook voor om de hervorming van het pensioenstelsel van tafel te halen en het gesprek aan te gaan met werkgevers, werknemers, ouderen- en jongerenbonden.

Menselijke hart

Jaqueline Cramer wil dat Samsom komende tijd zijn "menselijke hart" laat zien. "Samsom moet een perspectief schetsen waar het allemaal om te doen is geweest. Zonder die visie blijft het beeld hangen dat er afgelopen jaren alleen maar plat is bezuinigd", stelt Cramer.

Zij vreest dat de enorme snelheid waarmee gemeenten per 1 januari geconfronteerd worden met nieuwe taken voor zorg en sociale zekerheid op sommige plekken "desastreus" zal uitpakken.

"Het is goed dat er noodzakelijke politieke besluiten zijn genomen, maar de snelheid ligt zo hoog dat niemand daar klaar voor is", aldus Cramer. 

Ella Vogelaar vult aan: "Er zullen na 1 januari allerlei reparaties uit de kast gehaald moeten worden om geen onnodige schade aan te richten. Die moet Samsom nu al op de plank hebben liggen. Daar zou ik een belangrijk issue van maken in aanloop naar de verkiezingen."

Halve minister

Daarnaast onderschrijven de oud-bewindslieden de stelling van Monika Sie dat Samsom zich te weinig als onafhankelijke buitenstaander heeft opgesteld.

Vogelaar: "Samsom besloot niet in het kabinet te gaan zitten, omdat hij vanuit de Kamer het PvdA-geluid wilde laten horen. Dat is er onvoldoende uit gekomen." Cramer: "Het wordt nu tijd dat Samsom minder een halve minister in het kabinet speelt, maar zich in de eerste plaats laat zien als leider van de PvdA."

Volgens Cramer zullen VVD en PvdA elkaar ruimte moeten geven voor eigen profilering. "Laat de VVD maar op punten scoren, maar kijk ook waar je het sociaaldemocratische verhaal op een positieve manier naar voren kunt brengen."

Vogelaar deelt die analyse en stelt dat Samsom hierover nu het gesprek met de VVD moet aangaan. "Als je dat niet doet is de kans groot dat die Statenverkiezingen zo'n aardverschuiving veroorzaken dat het einde oefening is voor het kabinet. Tot op heden is de samenwerking goed gegaan, maar de echte vuurproef is als je elkaar ruimte biedt voor profilering."

Cramer erkent dat beide partijen nu "op eieren lopen", om de goede relatie tussen de coalitiepartijen op peil te houden.

In 2012 wist Samsom in minder dan een maand de kiezers volledig voor zich te winnen. Of de aanbevelingen van de drie ministers de PvdA van een nieuwe nederlaag zullen redden is de vraag.

De gevolgen van de decentralisaties in de zorg zullen immers juist in campagnetijd zichtbaar worden. Voor die gevolgen kan Samsom moeilijk weglopen zonder zijn geloofwaardigheid te verliezen, hij is er immers zelf verantwoordelijk voor.

Meer langere verhalen en achtergronden op NUweekend

Geef feedback op het weekendkatern van NU.nl