Nieuwe voorman Jens Stoltenberg staat met NAVO op kruispunt

De secretaris-generaal van de NAVO Anders Rasmussen heeft vrijdag de deur van het hoofdkwartier in Brussel achter zich dichtgetrokken. Hij maakt plaats voor de Noor Jens Stoltenberg.

Die moet de verdragsorganisatie gaan leiden vanaf een kruispunt van haar bestaan, nu de 28 deelnemende landen op hun eigen grondgebied worden bedreigd door reële gevaren.

De NAVO was nooit zo actief als in 2011, toen er operaties waren op drie verschillende continenten. Gelijktijdig waren NAVO-troepen actief bij de ISAF-missie in Afghanistan, in Kosovo en Libië, bij een trainingsmissie in Irak, bij antiterreuroperaties in het Middellandse Zeegebied en de antipiraterijmissie voor de kust van de Hoorn van Afrika.

De meeste van die operaties worden of zijn beëindigd. Met het einde van de missie in Afghanistan vroegen velen zich af of de NAVO nog wel bestaansrecht had. Maar wie dacht dat de Noord-Atlantische Verdragsorganisatie een relikwie uit de Koude Oorlog was, heeft die mening in de afgelopen maanden waarschijnlijk herzien.

Met de Russische invasie van de Krim heeft de organisatie voor het eerst in haar bestaan te maken met een grensverschuiving aan de rand van haar territorium. Het fameuze artikel 5, dat stelt dat een aanval op één van de lidstaten wordt gezien als een aanval op alle lidstaten, doet geen opgeld omdat Oekraïne (nog) geen lid is.

De NAVO houdt echter terdege rekening met het scenario dat ook de Baltische staten in het vizier van de Russische president Vladimir Poetin komen te liggen. 

Invloedssfeer

Net als in Oekraïne leven in die lidstaten Russische minderheden. Poetin zou zich geroepen kunnen voelen om, net als in Oekraïne, separatisten in dat land te steunen door grondtroepen te sturen.

De NAVO zou dan wel moeten reageren. Rasmussen heeft ervoor gewaarschuwd dat Rusland probeert ''een exclusieve invloedssfeer rondom het eigen territorium'' af te dwingen, zoals ook de Sovjetunie die vroeger had.

In de afgelopen weken hebben verscheidene landen de strijd aangebonden met Islamitische Staat (IS), die evenzeer een bedreiging voor de NAVO-lidstaten vormt, hoewel ze niet onder de vlag van de organisatie opereren.

De bloeddorstige fundamentalistische moslims zijn volgens de vertrekkende secretaris-generaal extra gevaarlijk, ''omdat IS haar terreur wil exporteren, omdat ze energiebronnen controleert en omdat ze elke gelegenheid te baat neemt om onze waarden te ondermijnen''.

De belangen van de verschillende lidstaten binnen de NAVO zijn echter niet allemaal gelijk. De Oost-Europese landen maken zich vooral zorgen over de dreiging vanuit Rusland, West-Europa vreest dat aanhangers van Islamitische Staat zich geroepen voelen aanslagen te plegen op westerse doelen.

De Verenigde Staten verleggen de aandacht langzaam maar zeker naar Azië, dat een steeds grotere rol op het wereldtoneel gaat spelen.

Budget

De NAVO kampt met nog een ander probleem: de defensiebudgetten van de lidstaten zijn de afgelopen jaren sterk verminderd. Hoewel de afspraak is dat 2 procent van het bruto nationaal product aan defensie moet worden besteed, voldoet slechts een handjevol landen aan die eis.

Tijdens de NAVO-top in Wales is afgesproken dat de lidstaten binnen tien jaar alsnog het defensiebudget naar het afgesproken niveau brengen. ''Veiligheid heeft een prijskaartje, maar instabiliteit en onveiligheid zijn duurder. Vrijheid is niet gratis'', stelde Rasmussen, die sprak over 'sluipende ontwapening'.

Rasmussen koos zeker de afgelopen maanden vaak een harde toon richting Rusland. De voormalige Deense premier wordt omschreven als voortvarend en assertief, een havik die eerder een politicus dan een diplomaat is. Niet iedereen is rouwig om hem te zien vertrekken; volgens sommigen heeft zijn harde toon het conflict met Rusland mogelijk zelfs versterkt.

Tegenpool

De 55-jarige Noorse ex-premier Stoltenberg lijkt in veel opzichten de totale tegenpool van Rasmussen. Stoltenberg kreeg internationale bekendheid na het bloedbad op Utøya, waar in de zomer van 2011 69 jongeren in koelen bloede werden vermoord door Anders Breivik.

De toenmalige premier wist in de nasleep van dat drama steeds de juiste woorden te vinden en toonde in die moeilijke periode doortastendheid.

Dat Stoltenberg vaak te maken heeft gehad met Poetin, heeft zijn kandidatuur voor de hoge positie beslist geholpen. In de tien jaar dat hij premier was, sprak hij Poetin geregeld, met name over de gedeelde grenzen in de Barentszzee.

Volgens diplomaten in Brussel is het in deze gevoelige periode belangrijk dat een secretaris-generaal aan het roer van de NAVO staat die de gevoeligheden van Rusland begrijpt en die door Moskou als serieuze gesprekspartner wordt geaccepteerd.

Meer langere verhalen en achtergronden op NUweekend

Lees meer over:

Gerelateerde artikelen

NUshop

Tip de redactie