Woensdag presenteerde Jean-Claude Juncker zijn 27 eurocommissarissen. Nederland kreeg een hoge post, maar niet de economische positie waar in eerste instantie op werd ingezet. Hoe kwam de nieuwe Europese Commissie tot stand?

"Het was niet makkelijk", zei Juncker bij de presentatie van zijn team. "Ik heb veel regeringen gevormd, maar toen had ik het voordeel dat ik elke persoon zelf kon uitkiezen. Dat was nu niet het geval."

Neem de Nederlandse kandidaat. Sinds 1999 zit er namens Nederland een VVD'er in Brussel; eerst Frits Bolkestein (1999-2004), toen Neelie Kroes (2004-2014). De Partij van de Arbeid bedong tijdens de kabinetsformatie dat er nu eens een sociaal-democraat aan de beurt was. 

Alle Europese landen dragen op zo'n manier hun Eurocommissaris voor. Dat resulteert uiteindelijk in een Commissie veertien conservatieven, acht sociaaldemocraten, vijf liberalen en één eurocriticus. Ook zitten er negen vrouwen in de Commissie; het minimale aantal dat door het Europees Parlement werd vereist.

Veel landen zetten hoog in: er werden maar liefst vijf oud-premiers en vier voormalig vice-premiers voorgedragen. Dat is uiteindelijk ook beloond door Juncker.

Nederland

Nederland zei vooraf in te zetten op een sterke economische positie. Genoemde namen waren Jeroen Dijsselbloem (huidig minister van Financiën) en Lilianne Ploumen (Buitenlandse Handel). Uiteindelijk stuurt Nederland Frans Timmermans (Buitenlandse Zaken) naar Brussel, die een hoge, maar geen economische post binnenhaalt.  

Dat zorgt voor voorzichtige kritiek bij de oppositie. "Dit is niet in overeenstemming met de inzet van het kabinet voor een 'zware economische portefeuille'", reageert D66-leider Alexander Pechtold. Ook het CDA hield een slag om de arm bij de felicitatie van Timmermans. 

Maar Nederland hoeft zich nergens voor te schamen, stelt Adriaan Schout, hoofd EU-studies van het Instituut Clingendael. Timmermans krijgt een brede, sterke post waarmee hij invloed kan uitoefenen op elk beleidsterrein.

"Dit zegt zoveel over Nederland. Er is gewoon ontzettend professioneel onderhandeld. Er zijn steeds meerdere kandidaten achter de hand gehouden, zodat er ingespeeld kon worden op de situatie die zich voordeed", aldus Schout.

Grote landen

Nederland is tot op zekere hoogte afhankelijk van politieke deals die door grotere landen worden gemaakt, en heeft er daarom verstandig aan gedaan om meerdere opties open te houden, legt Schout uit.

Het samenspel van de grotere landen heeft de afgelopen jaren vaak voor een economische post voor Nederland gezorgd, maar uiteindelijk is Nederland hoe je het ook wendt of keert geen grote speler als Duitsland of Frankrijk.

Daarbij speelt balans tussen politieke kleur en nationaliteit een grote rol. Duitsland krijgt zijn zin met de Poolse conservatief-liberaal Donald Tusk als voorzitter van de Europese Raad, de andere 'topjob', de Hoge Buitenlandvertegenwoordiger, ging naar de centrumlinkse Italiaanse Federica Mogherini.

Frankrijk verzekerde zich daarbij van de post waar Nederland het ook op had gemikt; de post voor Economische en Financiële Zaken. 

Juiste plaats

Juncker zei van tevoren geen landen op bepaalde posten te zetten, maar te kiezen voor de juiste persoon op de juiste plaats. Of dat ook daadwerkelijk het geval is is nog maar de vraag. 

"Je ziet dat Juncker daar een gok neemt en mogelijk met dubbele tong spreekt", zegt Adriaan Schout "Frankrijk wil economische flexibiliteit. Dat haal je met Pierre Moscovici op die economische post bewust naar binnen." 

Zo krijgen meer lidstaten ook stuk voor stuk Commissarissen op typische posten: Griekenland heeft het meest last van illegale migratie en krijgt de post Migratie.

Nederland heeft de afgelopen jaren campagne gevoerd tegen de Europese regeldruk, en krijgt een deregulerende post. Polen, dat economische vrijheid wil, krijgt de post voor Interne Markt. "Het lijkt er wel degelijk op dat specifieke landen op specifieke posten zijn gezet", aldus Schout. 

Tenslotte speelt het Europees Parlement dit jaar een stuk grotere rol dan in voorgaande jaren. Juncker is de eerste Commissievoorzitter die is voorgedragen door het Europees Parlement; de Luxemburgse christendemocraat verzekerde zich mede dankzij 68 liberale stemmen van een meerderheid.

De relatief kleine liberale fractie liet daarna dan ook direct weten dat dat zou worden gebruikt bij de samenstelling van de Commissie: voor wat, hoort wat. 

Dat lijkt te zijn gelukt. De liberale leider Guy Verhofstadt reageert tevreden op de samenstelling van de Commissie: "Onze liberale kandidaten krijgen het voor het zeggen op de belangrijkste portefeuilles: handel, mededinging, justitie en de oprichting van een energie-unie en een digitale unie. Twee vice-voorzitters zijn ook liberalen"

Verantwoording

Doordat het Europees Parlement dit jaar zo'n belangrijke rol heeft gespeeld bij de benoeming van de Commissievoorzitter, is Junckers team een stuk politieker van aard. Vorige Commissies werden vaak als technocraten of bureaucraten gezien.

Dat zal ook de komende vijf jaar zijn invloed hebben op deze Commissie. "Dat Juncker is gekozen, betekent ook dat het EP hem zal moeten herverkiezen", zegt Adriaan Schout. "De Commissie zal meer verantwoording moeten gaan afleggen." 

Dat zal waarschijnlijk zichtbaar worden in de bezuinigingsagenda van de Commissie, denkt Schout. "De Noord-Europese landen willen hervormingen, maar in het Parlement is veel weerstand tegen deze noordelijke koers." 

"Juncker zal waarschijnlijk samen met de ECB moeten gaan werken aan groeimaatregelen, in de hoop dat daarna de hervormingen kunnen aanslaan."

Profiel: Frans Timmermans, Europeaan in hart en nieren

Meer langere verhalen en achtergronden op NUweekend