De natuur is dit jaar extreem vroeg aan de herfst begonnen. En dat terwijl het in de eerste helft van 2014 warmer dan ooit was in Nederland. Hoe zit dat?

In de Oude Warande in Tilburg knisperen de eikels en beukennoten onder de voeten van de wandelaars. De paden van het bos aan de westrand van de Brabantse stad liggen er al weken mee bezaaid.

De meeste bomen staan er hier nog groen bij, maar de eerste herfstbladeren dienen zich aan. En dat is bijzonder, ook al is op 1 september de meteorologische herfst begonnen.

Het Tilburgse bos is geen rariteit: de natuur is er weer eens vroeg bij, constateren onderzoekers van de Wageningen Universiteit (WUR).

Lindebomen zijn al volop van kleur verschoten, veel esdoorns hebben hun kenmerkende rode herfstkleuren en ook eiken, beuken, paardenkastanjes en berken beginnen te verkleuren. Normaal gesproken vormt dat herfstpallet zich pas vanaf eind september.

"Het is wel spannend hoe dit zich gaat ontwikkelen", zegt bioloog Arnold van Vliet van Wageningen Universiteit.

De natuur is drie tot vier weken eerder aan de herfst begonnen dan normaal, constateren Van Vliet en zijn collega's van onderzoeksinstituut Alterra. Zij hadden zo vroeg in het najaar nog geen herfstbladeren verwacht. ''Meestal begint het met nachtvorst en die hebben we nog niet gehad."

Zowel uit waarnemingen als uit satellietbeelden blijkt dat Nederlandse bossen nu significant minder groen zijn dan vorig jaar rond deze tijd: 8 procent om precies te zijn.

Ontspoorde zomer

De verklaring ligt waarschijnlijk in een combinatie van twee factoren: om te beginnen was het in augustus behoorlijk koud. De zomer 'ontspoorde' vorige maand, zoals het KNMI het omschrijft.

Het leek in augustus soms ook al herfst. Met een gemiddelde temperatuur van slechts 16,1 graden was het de koelste augustus in twintig jaar. Het was ook de eerste maand in een jaar tijd die kouder uitviel dan normaal. Om van de hoosbuien nog maar te zwijgen.

Volgens Alterra speelt ook de vroege start van het groeiseizoen hoogstwaarschijnlijk een rol. Doordat de winter en het begin van de lente heel zacht waren, stonden de bomen ook bijna een maand eerder dan gebruikelijk vol in het blad.

Toch is het geen wetmatigheid dat een boom of plant die vroeger bladeren heeft gekregen, ook eerder verkleurt. Integendeel: "We zien de laatste jaren dat het groeiseizoen twee tot drie weken eerder begint, maar ook dat het één tot twee weken later eindigt. Voorgaande jaren bleef het blad langer aan de bomen", zegt Van Vliet.

De veelgehoorde bewering dat "alle seizoenen tegenwoordig een maand eerder beginnen", klopt dus niet.

Hogere temperaturen

De Wageningse bioloog en zijn medeonderzoekers inventariseren sinds 2001 natuurwaarnemingen van scholieren en vrijwilligers uit het hele land in de Natuurkalender.

Ze vergelijken hun gegevens onder meer met de periode 1940-1968, toen het KNMI een soortgelijk netwerk van natuurwaarnemers onderhield. Daardoor weten ze dat het groeiseizoen in een paar decennia bijna een maand langer is geworden. Daar is volgens Van Vliet maar één plausibele verklaring voor: hogere temperaturen.

Loofbomen groeien zolang het warm genoeg is. In ons klimaat hebben ze in de winter twee problemen: vorst en een gebrek aan zonlicht. De bomen hebben zich daarop aangepast.

Om te voorkomen dat ze kapotvriezen, komt in de loop van de herfst de sapstroom tot stilstand. De bladeren, die zonlicht opvangen, leveren steeds minder op en sterven af voordat de winter begint. Maar voordat het zover is verschieten ze van kleur.

Een blad is in onze ogen groen doordat er chlorofyl in zit, een stof die alleen groen weerkaatst en alle andere kleuren absorbeert. Chlorofyl zorgt ervoor dat bomen met behulp van zonlicht voedsel kunnen aanmaken. Naarmate het zonlicht afneemt en de temperatuur daalt, maakt de boom minder chlorofyl aan en trekt het resterende deel uit de bladeren terug naar de takken.

Als het chlorofyl verdwijnt komen andere kleuren tevoorschijn, legt de website Natuurbericht.nl uit: "Anthocyaan is rood van kleur, xantofyl is geel en caroteen oranje. Deze verschillende kleurstoffen bepalen samen de kleur van de herfstbladeren."

Mooie nazomer

De natuur mag dan al aan de herfst zijn begonnen, van het typische hondenweer dat bij dit seizoen hoort is nog geen sprake. Het mooie nazomerweer zal de bomen echter niet uit hun 'herfstmodus' halen, zegt bioloog Van Vliet.

"Als het proces eenmaal in gang is gezet, gaat het door. Maar het kan wel wat vertragen." Dan blijven de gekleurde bladeren langer aan de bomen. Een gunstig vooruitzicht voor liefhebbers van herfstwandelingen.

Meer langere verhalen en achtergronden op NUweekend