Hoewel strijders van de Islamitische Staat (IS, voorheen ISIS) de afgelopen maanden een flink grondgebied veroverden en daar hun eigen kalifaat uitriepen, brengt hun aanwezigheid oude vijanden dichter tot elkaar.

Conflicten kunnen worden opgelost, als de strijdende partijen plotseling geconfronteerd worden met een gezamenlijke vijand. En vijanden heeft IS in grote getale. Naast de Sjiitische regering in Irak rekenen ook Iran, Al-Qaida en bijvoorbeeld Syrië IS tot een van hun grootste vijanden.

Midden-Oosten deskundigen Ruud Hoff (politicoloog), Nikolaos van Dam (oud-ambassadeur in Irak ) en Bertus Hendriks (Instituut Clingendael) bespreken de verhoudingen.

IS heeft helemaal geen bondgenoten in het Midden-Oosten, hoe kan dat?

Hoff: IS keert zich tegen alle regimes. Dat is hun probleem. Ze willen een islamitische staat oprichten en alles wat daar niet aan voldoet is in hun ogen in strijd met gods wil. De meeste regeringen die daar nu zitten, noemen zich wel islamitisch, zegt IS, maar zijn het eigenlijk niet. Dus IS wil al die Arabische regimes ten val brengen. Vandaar dat die regimes daar niet enthousiast over zijn.

Van Dam: Ik denk inderdaad dat IS in de Arabische wereld geen bondgenoten heeft. Door hun radicale ideeën hebben ze buiten de eigen groepering helemaal geen aanhang. Met name ook door hun geweldsexcessen. Je moet wel heel abstract denken, wil je nog voor dat kalifaat zijn.

In hoeverre wordt IS gesteund door soennieten in Irak?

Van Dam: Ze krijgen daar wel enige steun van gefrustreerde soennieten, die tegen het sjiitische regime in Bagdad zijn. Maar dat zijn enkel tijdelijke bondgenoten. Er is geen sympathie voor de handelswijze van IS, zoals ze bijvoorbeeld met christenen of andere minderheden omgaan. De Ba'athisten zijn seculier en kijken daar heel anders tegenaan. IS is strikt religieus ingeven.

Hendriks: De bondgenoten in de Iraakse maatschappij geven IS de kracht die ze op dit moment hebben. Normaal zou een groep van naar schatting zeven tot tienduizend man geen partij moeten zijn voor een nationaal leger. Maar deze laatste soennitische opstand in Irak is veel groter dan IS. Die is al gaande sinds 2012 en werd mede geleid door stammen en onderdelen van het voormalige leger van Saddam Hoessein. 

Dat ging in eerste instantie geweldloos, maar de Iraakse premier al-Maliki maakte er een gewapende strijd van die uiteindelijk het corruptie en incompetentie verscheurde Iraakse leger fataal is geworden. Maar IS had dat nooit gered zonder de militaire adviezen van dat clandestiene netwerk van het leger van Saddam en de samenwerken van de soenitische stammen die in opstand kwamen tegen al-Maliki. Vijanden werden vrienden in die strijd. Nu IS achter het stuur zit komt echter ook meer hun ware aard naar voren, en dat stuit op onbegrip bij de soennieten. IS zal hun eigen graf daarmee graven

Blijven IS en Al-Qaida (Jabat Al Nusra) concurrenten?

Hendriks: Ze hebben elkaar soms op punten gevonden, vooral toen Jabat al Nusra ontzettend veel klappen kreeg in Syrië. Toch zijn er tijdens gevechten onderling ook ontzettend veel doden gevallen. Al-Qaida is aan de verliezende hand. Leider Ayman al-Zawahiri zit in Afghanistan of Pakistan. Dat is toch een beetje een uithoek van de Islam.

De strijd woedt nu echter in het hartland van de Islam. IS heeft nu een territorium, een leger en ontzettend veel geld. Zij zijn de grote jongens die in dat gebied de strijd voeren. IS is ooit een keer gestart als een filiaal van Al-Qaida, maar is het hoofdkantoor nu allang ontstegen. Je zult ook zien dat jihadisten in spé nu eerder kiezen voor het succesvolle IS, in het hartland van de Islam.

Hoff: De rol van Jabat al Nusra in Syrië is wel minder geworden door de successen van IS. Het is ook onduidelijk in hoeverre ze met elkaar samenwerken. Ze delen dezelfde vijand (Assad, red.), maar los daarvan heeft de hele IS beweging zich ook tegen Al-Qaida gekeerd. De extreme wreedheid tegen mede-moslims wordt door Al-Qaida afgekeurd. Dat vinden ze alleen al uit tactische overweging niet handig. IS etaleert die extreme wreedheid juist om een sfeer van angst te creëren. Ze schamen zich daar niet voor, maar laten het juist zien.

Komt er een moment dat NAVO-land Turkije zich intensiever met IS gaat bemoeien?

Van Dam: De situatie rond Turkije en Irak en Syrië ligt heel gecompliceerd. Ik denk niet dat Turkije dat snel zal doen. In Irak zou Turkije nog de Iraakse regering kunnen helpen, maar in Syrië ligt dat anders. De Turken en Assad staan vooralsnog lijnrecht tegenover elkaar.

Hoff: Turkije heeft IS de afgelopen jaren eigenlijk gemakkelijk zijn gang laten gaan. Via de Turkse grenzen kon IS makkelijk bevoorraad worden. Ik denk dat de Turken daar inmiddels wel spijt van heeft. Ze kunnen nu hooguit de grenzen dicht houden. Turkije is bovendien redelijk op de hand van Iraaks Koerdistan, dus die vinden de Amerikaanse steun nu wel goed. Ze zijn denk ik alleen bang om zich er zelf in te mengen.

Brengt IS andere landen dichter tot elkaar?

Hoff: Ik denk dat je wel kunt zeggen dat IS andere landen dicht bij elkaar brengt. De band tussen Iran en de VS is bijvoorbeeld verbeterd en ook die tussen Irak en Iran wordt er door versterkt. Het kan een totale verschuiving van de machtsverhoudingen met zich meebrengen. Het valt alleen niet te overzien in hoeverre dat gaat op dit moment. Er is bovendien veel oud zeer tussen Iran en de soennieten in Irak.

Nu wordt er gewerkt aan de oplossing dat er een nieuwe regering moet komen in Irak waarin ook soennieten moeten worden opgenomen. Ze willen een verzoening bereiken met de gematigde soennieten, maar als je dat wilt, moet je geen Iraanse troepen toelaten. Dat zou heel fout zijn en ik denk ook dat de Amerikanen dat een brug te ver vinden.

Hendriks: Er is sprake van allerlei herverdelingen van kaarten en objectieve allianties die officieel niet zo genoemd willen worden.  Maar als het gaat om IS zijn de Amerikanen en de Iraniërs op dezelfde tour, net als Turkije. Dat hebben we de afgelopen tijd ook gezien bij Hamas. Diverse Arabische landen, waaronder Egypte en Saudi-Arabië, keerden zich tegen Hamas en grepen niet in. De kaarten worden weer opnieuw geschud.

Hamas ziet IS als een potentiële concurrent in de Gazastrook. Gaan die twee partijen ooit nader tot elkaar komen? En welke gevolgen heeft dat voor Israël?

Van Dam: Ik denk het absoluut niet. Hamas is meer een nationalistische beweging die vooral tegen Israël strijdt. Ik kan me niet voorstellen dat Hamas sympathiseert met IS. Hamas is wel radicaal, maar enkel jegens Israël. Dat komt voort uit de bezetting.  Ze zijn niet radicaal islamitisch zoals IS dat is.

Als IS slim is, stelt het prioriteiten en bemoeit het zich ook niet met de Palestijnse zaak. Ze hebben op allerlei plekken aanhangers, maar ik kan me niet voorstellen dat ze zich nu met dat conflict gaan bemoeien als ze genoeg omhanden hebben in Irak en Syrië. Dat zou vanuit het perspectief van IS strategisch gezien heel onverstandig zijn.

Hoff: Er zijn lastig te verifiëren berichten dat IS zich al bemoeit met de Palestijnse zaak. Er zijn in de Gazastrook bewegingen die Hamas te mild vinden. Dat zijn Al-Qaida-achtige groepen. Je hebt kans dat IS probeert daar ook aanhang onder te winnen.

Hamas is de afgelopen tijd toch wel bezig met het verzachten van het standpunt. Ze zijn mee gaan doen aan die Palestijnse eenheidsregering, wat in wezen geen erkenning is , maar het is wel een stap in de richting. Ze praten niet direct met Israël maar wel indirect. Hamas is aan het bewegen. Dat ziet IS helemaal niet zitten.

Daarom zou het ook in het belang van het Westen zijn als je met Hamas een deal kunt sluiten, om het radicalisme tegen te gaan. Dat is er de afgelopen weken echter niet beter op geworden. Maar als je de Palestijnen iets kan bieden, komt dat altijd de gematigde krachten ten goede.

Beweeg de cursor over het diagram om de verhoudingen te zien. Gebaseerd op gegevens van Slate - (c)NU.nl/Jerry Vermanen

Meer langere verhalen en achtergronden op NUweekend