Tot twee weken geleden had vrijwel niemand buiten het Midden-Oosten van ze gehoord: de yezidi's. 

Dat veranderde toen duizenden van hen begin deze maand vast kwamen te zitten op de berg Sinjar, omsingeld door strijders van Islamitische Staat (IS, voorheen ISIS).

Op de kale bergtoppen dreigden ze om te komen van de honger en dorst. Wanneer ze zouden afdalen richting de voet van het gebergte  liepen ze het risico te worden vermoord door de jihadisten, die de yezidi's als duivelsaanbidders zien.

Wat is het verhaal achter het tot voor kort zo onbekende yezidisme, een religie die het eten van sla en het dragen van blauwe kleren verbiedt? 

Wereldwijd bestaan er tussen de 250.000 en 1 miljoen yezidi's. De grootste gemeenschap buiten Turkije en Irak is die van Duitsland, waar er zo'n 50.000 leven. Dat er geen nauwkeurig aantal van het aantal gelovigen is te geven, wil niet zeggen dat het yezidisme niet leeft. Integendeel.

Begin oktober vindt er in Bielefeld een conferentie plaats, waarbij Philip Kreyenbroek een belangrijke spreker zal zijn. De professor Iraanse Studies, verbonden aan de Georg-August Universiteit in Göttingen, weet veel van het millennia oude geloof.

Zo veel dat yezidi-priesters hem om advies vroegen toen Kreyenbroek in Duitsland als professor werd aangesteld. ''Maar dat heb ik geweigerd. Dan zou ik ze niet meer bestuderen, maar ze vertellen hoe ze de feiten moeten interpreteren.''

Verdeel-en-heerspolitiek

Yezidi's behoren tot het Koerdische volk. Voordat de islam zich over het Midden-Oosten verspreidde, hingen de Koerden een religie aan die sterk overeenkomt met het yezidisme. Doordat ze vaak vervolgd werden in het Ottomaanse Rijk bekeerden veel Koerden zich tot de islam, maar niet de yezidi's.

Toch voelen beide groepen zich nog steeds nauw verwant, ondanks pogingen van regimes in Turkije en Irak om de groepen met een verdeel-en-heerspolitiek tegen elkaar op te zetten.

De geschiedenis van het yezidisme gaat terug tot zeker 2000 voor Christus en heeft in de loop der eeuwen zowel christelijke als islamitische tradities overgenomen. Doordat het geloof mondeling wordt overgeleverd kan het onsamenhangend overkomen, ook voor de yezidi's zelf.

Zo is er onenigheid tussen Turkse en Noord-Irakese yezidi's over de rol die het zoroastrisme, de godsdienst van het oude Perzië, heeft gespeeld bij het ontstaan van het yezidisme. Zeker is dat yezidi's de god Mithra van een oudere godsdienst overnamen, en dat ze goed en kwaad als menselijke waarnemingen zien.

Moslims, voor wie het verschil tussen goed en kwaad een grote rol speelt, beschouwen Mithra als een duivel, omdat die ook verantwoordelijk zou zijn voor het kwaad.

Daardoor zijn yezidi's voor militante moslims duivelsaanbidders. Voor yezidi's is het onbegrijpelijk dat de belangrijkste vertegenwoordiger van Mithra, Taus Malak (de 'pauwengel'), ook maar iets kwaads in zich zou hebben. 

Uitstoting

In Irak en Zuidoost-Turkije komen yezidi's bij  heiligdommen bijeen, in Europa in gebedshuizen, al bidden yezidi's volgens Kreyenbroek zelden. Officieel zouden ze minstens twee keer per dag moeten bidden, in ieder geval bij zonsopgang en zonsondergang, maar alleen priesters doen dit.

Wel doen yezidi's veel aan gemeenschappelijke activiteiten, bevestigt ook de in Nederland geboren yezidi Siyar Tel (28). ''Yezidisme heeft niet alleen een religieuze maar ook een etnische kant, net zoals bij het Jodendom'', zegt Tel.

''Ook al ben ik niet-praktiserend, toch voel ik mij een yezidi omdat mijn ouders dat ook zijn.'' Dat yezidi's alleen met geloofsgenoten mogen trouwen versterkt de hechtheid van hun gemeenschap. Trouwen buiten de gemeenschap betekent uitstoting, al worden yezidi's hierin minder strikt.

Zo is de 36-jarige yezidische Nederlander Igid Korkmaz met een moslima getrouwd. Eerst leidde dit tot onbegrip bij zijn ouders, later sloten ze het jonge stel in hun armen. ''Onbekend maakt onbemind'', aldus Korkmaz. Ook Tels ouders zullen hem niet verstoten als hij met iemand van buiten de gemeenschap trouwt.  

Privéperikelen

Het yezidisme kent een kastensysteem. De familie van Tel behoort tot de mirids, de kaste van leken. De priesters van de andere twee kasten, de exs en de pirs, moeten de leken onderwijzen in het geloof. Dit doen ze aan huis, in ruil voor wat geld.

Ook spelen ze een rol bij privéperikelen. Zo kan een yezidische die met een christen wil trouwen naar een priester vluchten. Die besluit dan meestal dat de bruidsschat die de schoonfamilie moet betalen tweemaal zo groot wordt.

Trouwen met een moslim ligt volgens professor Kreyenbroek een stuk gevoeliger door de geschiedenis van vervolgingen. De haat tussen beide groepen ging lange tijd diep.

Kreyenbroek weet nog dat hij ooit bij een moslimfamilie te gast was. Toen hij vertelde dat hij onderzoek deed naar yezidi's en ook met hen had gegeten, kregen zijn gastheren geen hap meer door hun keel. ''Zo vies vinden moslims yezidi's, en andersom geldt dat ook.'' De jongere generaties denken minder in hokjes. 

'Dit is geen blauw'

Net zoals buiten de gemeenschap trouwen niet langer excommunicatie betekent, zo worden andere geboden ook niet meer zo strikt nageleefd. Want ondanks het taboe op blauwe kleren ''dragen ze blauwe spijkerbroeken als ieder ander'', weet Kreyenbroek.

''Als je er dan naar vraagt, zeggen ze: 'dat is geen blauw'.'' Ook het verbod op het eten van pompoen en vis is een dode letter. Bij het verbod op de consumptie van sla komen de nadelen van mondelinge overlevering weer om de hoek kijken. Sommigen respecteren het verbod, anderen blijken het niet te kennen.

Toch is er iets dat alle yezidi's delen. Ze zijn bezorgd over hun geloofsgenoten in Noord-Irak, zeker over de yezidi's die nog vastzitten op de berg Sinjar.

Meer langere verhalen en achtergronden op NUweekend l Dossier Irak

Yezidi's

Wereldwijd bestaan er tussen de 250.000 en 1 miljoen yezidi's. De grootste gemeenschap buiten Turkije en Irak is die van Duitsland, waar er zo'n 50.000 leven. © AFP
Dat er geen nauwkeurig aantal van het aantal gelovigen is te geven, wil niet zeggen dat het yezidisme niet leeft. Integendeel. © AFP
De geschiedenis van het yezidisme gaat terug tot zeker 2000 voor Christus en heeft in de loop der eeuwen zowel christelijke als islamitische tradities overgenomen. © AFP
Doordat het geloof mondeling wordt overgeleverd kan het onsamenhangend overkomen, ook voor de yezidi's zelf. © AFP
Zeker is dat yezidi's de god Mithra van een oudere godsdienst overnamen, en dat ze goed en kwaad als menselijke waarnemingen zien. © AFP
Moslims, voor wie het verschil tussen goed en kwaad een grote rol speelt, beschouwen Mithra als een duivel, omdat die ook verantwoordelijk zou zijn voor het kwaad. © AFP
Daardoor zijn yezidi's voor militante moslims duivelsaanbidders. Voor yezidi's is het onbegrijpelijk dat de belangrijkste vertegenwoordiger van Mithra, Taus Malak (de 'pauwengel'), ook maar iets kwaads in zich zou hebben. © AFP
Dat yezidi's alleen met geloofsgenoten mogen trouwen versterkt de hechtheid van hun gemeenschap. Trouwen buiten de gemeenschap betekent uitstoting, al worden yezidi's hierin minder strikt. © AFP
Net zoals buiten de gemeenschap trouwen niet langer excommunicatie betekent, zo worden andere geboden ook niet meer zo strikt nageleefd. © AFP
Toch is er iets dat alle yezidi's delen. Ze zijn bezorgd over hun geloofsgenoten in Noord-Irak, zeker over de yezidi's die nog vastzitten op de berg Sinjar. © AFP