Het Watergateschandaal staat te boek als een van de grootste gebeurtenissen in de Amerikaanse politiek van de vorige eeuw. Precies veertig jaar na het aftreden van president Richard Nixon op 9 augustus 1974 is vooral het wantrouwen overgebleven.

De Democraten deden er in de jaren zeventig alles aan om Nixon uit het Witte Huis te zetten, dat feit hebben de Republikeinen nooit helemaal kunnen verkroppen. 

"De politiek in de VS is een ruw bedrijf, het is nooit echt gezellig geweest. Maar na het Watergateschandaal zijn de Republikeinen constant op zoek geweest om de poten van een Democratische president te breken", zegt Amerika deskundige Maarten van Rossem, die tijdens de affaire zelf in de Verenigde Staten verbleef.

De hedendaagse slechte verhouding tussen de Democraten en de Republikeinen is volgens Van Rossem niet direct te herleiden tot het aftreden van Nixon, maar op de lange termijn speelt Watergate hierin wel een rol van betekenis.

Nixon zou als 37ste Amerikaanse president de Vietnamoorlog beëindigen, maar komt die belofte niet na. Toch wordt de impopulaire Republikein in 1972 herkozen. Twee jaar later is hij de eerste en laatste president ooit die zelf voortijdig het Witte Huis moet verlaten, zaterdag precies veertig jaar geleden.

Een inbraak door vijf mannen in het Watergatecomplex waar het hoofdkantoor van de Democratische partij zetelt, leidt uiteindelijk tot een constitutionele crisis in de Verenigde Staten.

'Een derderangs inbraak', zei een Witte Huis-woordvoerder destijds, maar het Watergateschandaal groeide uit tot een van de meest opzienbarende gebeurtenissen in de Amerikaanse politiek van de vorige eeuw. 

In de doofpot

De inbrekers waren er in opdracht van Nixon zelf om de Democraten te dwarsbomen, hij wilde zo een tweede termijn als president veilig te stellen. 

Twee jaar lang haalde hij alles uit de kast om het schandaal in de doofpot te stoppen en te houden, maar het duurt uiteindelijk 784 dagen tot de inbraak op 18 juni 1972 direct met het bureau in the oval office wordt verbonden.

Dat was mede dankzij het werk van twee jonge journalisten bij The Washington Post. Bob Woodward, die nog steeds voor de krant werkt, en Carl Bernstein doken op het verhaal. Zij berichtten vanaf het moment van de inbraak meerdere keren over Watergate waardoor het verhaal ook de interesse kreeg van het grote publiek.

In eerste instantie waren de landelijke media, The Post is een relatief kleine krant in de VS, terughoudend. Maar toen de populaire tv-peroonlijkheid Walter Cronkite er met CBS News een uitzending aan wijdde, stond Watergate op landelijk op de radar.  

Richard Nixon: 'Ik ben geen schurk':

Lewinsky

Volgens Van Rossem hebben de Republikeinen de Lewinsky-affaire aangegrepen om zich te revancheren voor Watergate. De Democraat Bill Clinton werd beschuldigd van meineed, hij zou als president hebben gelogen over zijn seksuele relatie met de Witte Huis-stagiaire Monica Lewinsky in de jaren negentig. 

Tevergeefs bleek uiteindelijk. "Om een president af te zetten moet je schuldig zijn aan een high crime, daarvan was hier geen sprake", zegt Van Rossem.

Ook Charles Groenhuijsen noemt Lewinsky om de frustratie bij de Republikeinen bloot te leggen. Groenhuijsen is in Washington DC blijven wonen nadat hij er in de jaren tachtig en negentig correspondent was voor de NOS.  

"Wat Clinton heeft gedaan met Lewinsky is zeker niet netjes, maar het is geen politieke doodzonde. Nu proberen de Republikeinen zelfs president Barack Obama af te zetten vanwege Obamacare, een al aangenomen zorgwet. Ze zijn zelfs door het Hooggerechtshof in het ongelijk gesteld."

De drempel om een president weg te sturen is volgens Groenhuijsen sinds Watergate verlaagd, binnen die sfeer is het in zijn ogen bijna onmogelijk om het land te regeren.

"Het cynisme over de politiek en politici is sinds Watergate sterk toegenomen, ook bij de partijen onderling. De verhouding tussen de Democraten en de Republikeinen is op bepaalde momenten zelfs totaal vergiftigd." 

The New Nixon

De Amerikaanse politiek kon na de roerige Amerikaanse jaren zestig met de moord op John F. Kennedy en de voortslepende Vietnamoorlog juist een goede beurt gebruiken om weer in de gratie te komen bij de Amerikaanse kiezer. 

Van Rossem: "The New Nixon moest het vertrouwen van de Amerikanen terugwinnen, maar het eindigde in liegen en bedriegen met zijn criminele campagne tegen de Democratische presidentskandidaat Edmund Muskie."

Want daar ging het Nixon om, dat wordt volgens Van Rossem nog weleens vergeten. Het zag er slecht voor de zittende president uit op weg naar zijn herverkiezing in 1972. Muskie was erg populair en dat bewoog Nixon ertoe de opdracht te geven voor de inbraak in het Watergategebouw.

"De paranoïde Nixon ging zelfs zo ver dat hij plannen had om tijdens de Democratische Conventie prostituees in te huren die daar met de Democraten moesten rotzooien. Dat zou vervolgens natuurlijk in de media verschijnen. Zo ver is het nooit gekomen."

Maar het lukte de Republikeinen wel om de campagne van Muskie te saboteren, zodanig dat hij op een gegeven moment zelfs op een podium in huilen uitbarstte. Uiteindelijk won George McGovern de voorverkiezingen bij de Democraten, maar hij was veel te links om een serieuze gooi naar het presidentschap te doen. "Daar was het Nixon natuurlijk allemaal om te doen", zegt Van Rossem.

'Woodstein'

Het is dankzij Woodward en Bernstein ook één van de bekendste journalistieke verhalen, al ging dat destijds met vallen en opstaan.

"Het waren moeilijke tijden", schrijft Leonard Downie, adjunct-hoofdredacteur van The Post in de tijd dat Woodward en Bernstein hun stukken publiceerden. "We werden genegeerd en gewantrouwd door andere media en het grootste gedeelte van de bevolking. We lagen ook onder vuur van Nixon's regering en zijn aanhangers", aldus Downie.

Dat is nu moeilijk voor te stellen. "Iedere jonge journalist wilde in de jaren zeventig de nieuwe 'Woodstein' worden", zegt Groenhuijsen over de prestatie van de twee redacteuren. "Zij gingen door waar anderen misschien waren gestopt. All the President's Men uit 1976 waarin het hele verhaal prachtig wordt verfilmd, is eigenlijk verplichte kost voor iedere journalist."

Video: Nixon geeft een emotionele afscheidsspeech aan zijn medewerkers in het Witte Huis:

Verwaterd

De gevolgen voor de Amerikaanse politiek waren na het aftreden van Nixon groot. De Republikeinen kregen in de eerste plaats een behoorlijke tik te verduren, zij wantrouwden hun politici, zegt Groenhuijsen.

Die effecten zijn volgens hem inmiddels verwaterd. De argwaan bij de Republikeinen verdween al snel toen 'hun' Ronald Reagan in 1980 president werd en met vlag en wimpel werd herkozen. "Hij is nog steeds een held voor veel Republikeinen", aldus Groenhuijsen.

Maar de twee partijen zijn sinds 1974 niet naar elkaar toegegroeid. In tegendeel. "Het zure, gepolariseerde politieke systeem van nu is indirect een gevolg van Watergate. De goede verhoudingen zijn kapotgemaakt. Er is van beide kanten geen enkele behoefte om water bij de wijn te doen."

Of dat ooit nog goed komt betwijfelt ook Van Rossem: "In tijden van een nationale ramp kunnen de Democraten en Republikeinen de rijen sluiten, maar voorlopig denk ik dat het disfunctioneren van de Amerikaanse politiek wordt gecontinueerd."

Meer langere verhalen en achtergronden op NUweekend