De vraag die zich blijft opdringen: Dreigt een nieuwe Koude Oorlog?

Door de oorlog in Oekraïne en de ramp met vlucht MH17, die in het oorlogsgebied werd neergeschoten, staan Rusland en het Westen lijnrecht tegen over elkaar. Dreigt er een nieuwe Koude Oorlog?

De huidigde spanningen roepen herinneringen op aan de twintigste eeuw, waarvan de tweede helft in het teken stond van de Koude Oorlog tussen de Sovjet-Unie en de NAVO.

Net als destijds nemen de Amerikanen het voortouw en volgt Europa. Is dat verstandig?

NU.nl sprak defensiespecialist en directeur van Instituut voor Internationale Betrekkingen Clingendael Ko Colijn over de gespannen situatie.

Dreigen we af te glijden naar een nieuwe Koude Oorlog?

"De Koude Oorlog speelde zich af op het allerhoogste toneel van de wereldpolitiek. Alle kwesties die toen van belang waren vergiftigden elkaar. Zo ver is het nu nog net niet, maar we staan wel op een heel gevaarlijk punt. Neem bijvoorbeeld de Amerikaanse beschuldiging dat Rusland kernwapenverdragen schendt, of de veroordeling van Rusland tot het betalen van een enorme boete in de Yukos-kwestie."

"Dat zijn allemaal zaken die het klimaat vergiftigen, en die niet per se aan elkaar gekoppeld hadden hoeven worden. Dat dreigt nu wel te gebeuren. Rusland vindt dat zo'n boete in de campagne past om het land zwart te maken, dus zijn ze niet van plan om betalen. De Russen hebben ook gelijk gezegd dat ze misschien wel van dat kernwapenverdrag af willen. Dan zitten we opeens in een potentiële kernwapenrace."

"Kortom: allerlei zaken gaan dan met elkaar verbonden worden. Tot nu toe was dat niet zo. Rond Oekraïne staan we gevaarlijk oog in oog met elkaar. Andere kwesties zoals het atoomprogramma van Iran, de oorlog in Syrië en Irak en de Amerikaanse aftocht uit Afghanistan die over Russisch grondgebied gaat, werden daar eerst niet mee verbonden. Dat dreigt nu wel, waardoor een situatie die op de Koude Oorlog lijkt kan ontstaan."

Op welk punt beseften die Amerikanen en Russen dat ze in de oorspronkelijke Koude Oorlog zaten?

"Dat was eigenlijk al vanaf 1949 toen wij de NAVO oprichtten, tegen de Sovjetunie. Het antwoord van de Russen kwam in 1955 met het Warschaupact. Een omslagpunt werd aan het begin van de jaren zestig al bereikt toen ondanks alles werd beseft dat een kernoorlog een slecht idee zou zijn."

"Toen is een gedragscode ontwikkeld om zelfs als vijanden nog 'on speaking terms' te blijven. Dat moet straks weer helemaal opnieuw worden uitgevonden. Als we over allerlei zaken ruzie gaan maken en dat soort kanalen bestaan niet meer, wordt de situatie wel dreigend."
 
Heeft Rusland überhaupt de financiële middelen voor een nieuwe wapenwedloop?

"Nee, dat lijkt me niet. De Russen hebben een omvangrijk en ambitieus investeringsprogramma opgezet om de Russische strijdkrachten weer op orde te brengen. Dat was al moeilijk en ging uit van hoge inkomsten uit de olie. In 2020 had dat allemaal klaar moeten zijn. Deze sancties gaan dat programma op zijn minst vertragen en in de war gooien. De Russen hebben spullen nodig die ze niet meer kunnen kopen."

Hoe verhoudt de militaire slagkracht van Rusland zich tot die van de NAVO?

"De NAVO is absoluut dominant, wat overzeese bases betreft, wat vliegdekschepen betreft, kernbewapening, noem maar op. Er is bij de NAVO ook wel het een en ander verouderd, maar in verhouding zijn 'we' nog steeds superieur. Amerika is ook zonder de NAVO al superieur aan Rusland."

Weten we ook hoe Rusland er als kernmacht voor staat?

"Ik denk dat de Russen ongeveer tienduizend raketten hebben en de Amerikanen iets minder, zeven- á achtduizend. Maar in dit opzicht tellen absolute aantallen niet meer. Beide hebben ze nog 90 procent van alle kernwapens in de wereld. Het evenwicht op dit punt bestaat nog volop."

China houdt zich afzijdig, is dat bewust?

"Nou helemaal afzijdig zijn ze niet, maar de Chinezen steunen het Westen niet. Ze hebben de Russen openlijk gesteund in dit conflict. Maar China begrijpt dat het hier vol voetangels en klemmen zit. Bovendien ligt de prioriteit van Rusland mijns inziens niet bij Europa, maar bij het conflict met China."

"China zoekt expansie en heeft zijn oog op het oosten van Siberië laten vallen. Niet dat ze dat maar even willen veroveren, maar de Chinezen hebben het land nodig voor grondstoffen en toegankelijkheid (er wordt gedacht aan een hogesnelheidslijn naar de VS, red.).

En de Russen hebben daar als het er op aankomt niets te vertellen, want die zijn in die gebieden demografisch veruit in de minderheid. Als China zegt: 'we willen daar eigenlijk gewoon onze gang kunnen gaan', heeft Poetin daar weinig antwoord op."

Dat potentiële conflict blijft eigenlijk onderbelicht?

"Ik weet niet waarom dat is. Het Kremlin moet vooral zelf beseffen dat dit speelt. Dat doet het volgens mij ook wel. Maar de kwestie in Oekraïne is een prestigestrijd aan het worden. Men zit in de loopgraaf. Poetin kan niet terug. Europa vindt dat het principe van onschendbare grenzen is geschonden, en wil dat Poetin dat erkent. Het is moeilijk om uit dat geschil te komen, maar er zal een moment moeten komen waarop de partijen samen een oplossing vinden. Die gebieden moeten dan min of meer worden erkend door beide kanten."

"Oekraïne is een land en heeft recht op zelfbeschikking, maar laten we niet vergeten dat we dat na de Tweede Wereldoorlog ook zeiden van bijvoorbeeld Polen, Tsjecho-Slowakije en Hongarije. Dat zijn landen geweest die allemaal gradaties van soevereiniteit hadden. Dat hebben we ook goed gevonden en laten gebeuren."

Krijgt Amerika evenveel last van sancties tegen Rusland als Europa dat gaat krijgen?

"Nee veel minder. De Amerikaanse economie is veel minder verweven met Rusland dan de Europese." 

Laten we ons dan niet voor het Amerikaanse karretje spannen?

"Ja, maar dat komt door onze verdeeldheid. Het is niet alleen een kwestie van aanmoedigen door de Amerikanen, maar ook een kwestie van vooroplopen en het initiatief nemen en daarmee de agenda voor ons bepalen. Amerika heeft die kapitaalmarktsancties al een ronde eerder afgekondigd. Door daar een beetje achteraan te hobbelen beperkt Europa zich ook in de keuzemogelijkheden. Wij móeten de Amerikanen wel volgen. Dus in die zin laten we ons voor het Amerikaanse karretje spannen."

"Toch hebben de Amerikanen er belang bij om de Russen verder in de hoek te dringen, maar desondanks ook om 'on speaking terms' met ze te blijven. Er spelen veel kwesties waarbij ze met de Russen te maken hebben. Politiek gezien zijn de Amerikanen misschien meer afhankelijk van samenwerking met Rusland op bepaalde dossiers." 

"Als Amerika en Europa samen sancties opleggen aan Rusland, zijn ze samen minder kwetsbaar voor tegenmaatregelen. Dan doet het Rusland veel pijn. Als we het samen doen kunnen we niet meer tegen elkaar uitgespeeld worden."

Meer langere verhalen en achtergronden op NUweekend

Lees meer over:

NUshop

Tip de redactie