Buiten de muren van het ziekenhuis in Bentiu in hartje Zuid-Sudan wordt geschoten. Soms zelfs erbinnen. Pas als hulpverleners contact weten te leggen met de rebellenleider, houdt het schieten op.

"Dit is al maandenlang aan de gang", vertelt directeur Arjan Hehenkamp van Artsen zonder Grenzen (AzG). Medewerkers van de internationale hulporganisatie zitten vaak midden in het geweld, dat ondanks meerdere afspraken over staakt-het-vuren blijft aanhouden. "We moeten vaak evacueren, maar als het even kan blijven we."

Door de strijd zijn niet alleen duizenden slachtoffers gevallen en meer dan een miljoen mensen hun huizen ontvlucht, Zuid-Sudan kampt ook met ernstig voedseltekort.

Het Rode Kruis maakte dinsdag bekend dat in bepaalde gebieden kinderen sterven aan ondervoeding.

Ook AzG ziet dat gebeuren. "Zeker rond de steden Leer en Malakal, die nu al zes maanden in het hartje van de crisis zitten, zien we veel ondervoede kinderen. Dat is de consequentie van de langdurige ontheemding, het aanhoudende geweld, ziektes en soms verblijf in de bush."

De medici geven kinderen onder begeleiding speciale pakketten met gemedicaliseerde voeding. "Dat helpt, maar het zijn wel erg grote aantallen."

Hehenkamp benadrukt: "Als er nu niet redelijk krachtig wordt ingegrepen, er niet snel voedsel en hulp komt, kan dit in de rest van Zuid-Sudan ook gebeuren."

Strijd

Ondertussen ziet het er niet naar uit dat het geweld snel zal ophouden. Terwijl de leiders van de strijdende partijen in dure hotels in de Ethiopische hoofdstad Addis Abeba onderhandelen over vrede, gaat de strijd in Zuid-Sudan zelf gewoon door.

Daar zit precies de kern van het probleem, vertelt Jort Hemmer van instituut Clingendael. "De kopstukken van de strijd lijken op dit moment niet geïnteresseerd in een politieke oplossing. De echte wil van beide kanten om eruit te komen is er nu niet, omdat ze nog mogelijkheden lijken te zien om winst te behalen op het slagveld."

Directe aanleiding voor de escalatie van het geweld is een incident op 15 december vorig jaar; gevechten tussen leden van de presidentiële garde in hoofdstad Juba. President Salva Kiir beschuldigde daarna rebellenleider en voormalig vicepremier Riek Machar van een couppoging, nadat hij en enkele andere bewindslieden in de zomer door Kiir waren weggestuurd.

Toch stelt Hemmer dat het te eenvoudig is om het te zien als stammenstrijd tussen de rebellenleider van de Nuer-stam versus de president van de grootste bevolkingsgroep de Dinka's. "Was het maar zo overzichtelijk. Dan had je in Addis veel simpeler gesprekken gehad."

En zelfs al zouden de hoofdrolspelers zich committeren aan een staakt-het-vuren, kunnen ze niet garanderen dat alle groepen zich daar aan houden. "Aan alle kanten ontbreekt de organisatie, er is geen duidelijke lijn van de hoogste commander naar de laagste voetsoldaat."

Breuklijnen

Het daadwerkelijke conflict gaat bovendien veel verder terug dan de gebeurtenissen van een halfjaar geleden, legt Hemmer uit. "Zuid-Sudan was ook voor deze crisis altijd al een enorm verdeeld land, met ontzettend veel verschillende etnische groepen. Decennia van burgeroorlog hebben die verhoudingen op scherp gezet."

"Er wordt altijd gesproken over de oorlog tussen Sudan (het noorden) en Zuid-Sudan, maar al die tijd is Zuid-Sudan ook met zichzelf in gevecht geweest. De Sudanese regering speelde handig in op die breuklijnen, door bijvoorbeeld de ene groep te bewapenen en de andere niet."

Uiteindelijk kwamen de Zuid-Sudanese elites toch tot een soort consensus, omdat ze hetzelfde doel nastreefden: onafhankelijkheid. In aanloop naar het vredesakkoord met Sudan in 2005 sloten de grootste stammen een pact en kwam er een einde aan de onderlinge strijd.

Dat duurde tot 2011, toen in januari het referendum plaatsvond en Zuid-Sudan vervolgens in juli onafhankelijk werd. "Het pact bleek een gelegenheidshuwelijk", zegt Hemmer. "Maar bijna niemand had zien aankomen dat het zo snel en zo heftig mis zou gaan."

Onbegaanbaar

Hoewel de leiders geen volledige controle hebben over alle strijdende partijen, is het volgens Hemmer wel belangrijk dat juist zij verantwoordelijkheid nemen. "Het stoppen van grootschalige gevechten en voorkomen dat de humanitaire situatie nog verder verslechtert is nu prioriteit nummer één."

Het aanhoudende conflict is niet het enige dat de hulpverlening bemoeilijkt. De infrastructuur in het straatarme Zuid-Sudan is erg beperkt en door het regenseizoen zullen veel gebieden nog slechter bereikbaar worden.

Op de kleigrond blijft water liggen, waardoor vliegvelden en wegen nog moeilijker begaanbaar zijn en auto's vast blijven zitten in de modder. Juriaan Lahr, hoofd internationale hulp bij het Nederlandse Rode Kruis: "Dan doe je met een beetje pech een tot twee dagen over een afstand van 150 kilometer."

"Voor het eerst in hele lange tijd zijn we daarom begonnen met voedseldroppings", vertelt Lahr. "We kunnen in sommige gebieden maar de helft van de beschikbare pakketten uitdelen. Het gaat niet snel genoeg. Daarom is er snel meer hulp nodig om de logistiek op te voeren."

AzG-directeur Hehenkamp ziet daarin een rol voor de Verenigde Naties. "Wij, en ook het Rode Kruis, beschikken over eigen vliegtuigen. Maar veel organisaties hebben facilitaire ondersteuning nodig."

"We praten echt al over een crisis van enorme proporties, en als we niet snel ingrijpen zal het nog verder verslechteren. Dit is een van onze grootse humanitaire operaties."

Invloed

Hoewel het westen van grote betekenis is in de hulpverlening, kan de internationale gemeenschap maar weinig doen aan de politieke en militaire crisis.

Het vredesproces in Ethiopië wordt geleid door de IGAD, een samenwerkingsverband van Oost-Afrikaanse landen. Volgens Hemmer is dat voor nu ook de beste werkwijze. "Dat zijn de landen die belang hebben bij stabiliteit in de regio, die echt invloed hebben op de Zuid-Sudaneze leiders."

Maar, voegt hij toe: "Zolang de direct betrokkenen politiek minder daadkracht blijven tonen dan ze militair doen, zal het heel moeilijk worden vrede te bewerkstelligen, laat staan duurzame vrede."

Meer langere verhalen en achtergronden op NUweekend