Woensdag was het 25 jaar geleden dat het Chinese leger het studentenprotest op het Tiananmenplein in Peking neersloeg. Door staatscontrole was er ook dit jaar geen noemenswaardig protest. Dooft de herinnering aan Tiananmen? 

Ook onder huidig president Xi Jinping, een leider die heeft laten zien bereid te zijn veranderingen door te voeren, is het voor Chinezen niet mogelijk om Tiananmen publiekelijk te herdenken. De Chinese regering erkent nog altijd niet dat het bewind op 4 juni 1989 heeft aangezet tot een bloedbad. 

Bij het drama kwamen volgens onderzoek van de George Washington Universiteit tussen de 500 en 2.600 mensen om. Aanleiding voor het besluit van de regering om hard in te grijpen, was het groeiende protest tegen het autoritaire regime en vóór democratie op het Tiananmenplein. 

Studenten protesteerden op het plein sinds de begrafenis van Hu Yaobang, een progressieve en voor Chinese begrippen revolutionaire regeringsvertegenwoordiger die door de Communistische Partij werd verstoten omdat hij zou hebben aangezet tot protest. De betogingen in China groeiden in omvang en aantal en maakten de regering nerveus. 

In de aanloop naar woensdag werden verschillende mensen opgepakt. Onder hen waren volgens Amnesty International mensenrechtenadvocaten Pu Zhiqiang en Chang Boyang, en journaliste Gao Yu. Anderen kregen huisarrest. Dat gold bijvoorbeeld voor Ding Zilin, de woordvoerder van de 'Moeders van Tiananmen'.

Internet

Op scholen wordt niet gesproken over Tiananmen en afbeeldingen of video’s van het studentenprotest en het optreden van het Chinese leger zijn in China zeer moeilijk op internet te vinden.

In de aanloop naar woensdag werd Google geblokkeerd en de Chinese twittervariant Weibo nog strenger gecontroleerd. Op het Tiananmenplein (of: Plein van de Hemelse Vrede) was een grote politiemacht aanwezig om eventueel protest in de kiem te smoren.

Volgens Louisa Lim, een correspondent voor de Amerikaanse publieke radio-omroep NPR en auteur van het boek China, The People’s Republic of Amnesia, weten studenten weinig over Tiananmen.

Slechts vijftien van de honderd studenten aan de vier grootste universiteiten van Peking kunnen de foto van de 'Tank Man', de man die tijdens het protest een rij tanks trotseerde en uitgroeide tot symbool van weerstand tegen een autoritair regime, plaatsen.

Verlies

Na 25 jaar lijkt vooral buiten China nog veel over Tiananmen te worden gesproken. Volgens Carroll Bogert, vice-directeur van Human Rights Watch, gaat voor de ouders van de slachtoffers en andere betrokkenen veel verloren doordat erkenning uitblijft.

Bogert: "Met het verstrijken van de tijd verlies je zeker iets. Je verliest een gevoel van directe urgentie, en je verliest gerechtigheid voor de mensen die het verdienen." Veel van de 'Moeders van Tiananmen' zijn inmiddels oud of overleden.

Magie

Bogert was als verslaggever voor Newsweek ter plaatse in 1989. Ze voelde de magie van het massaprotest voor democratie in een menigte van een miljoen mensen op het Tiananmenplein. En ze zag hoe het vreedzame protest keihard werd neergeslagen door het leger, hoe tanks het plein oprolden om de studenten te verdrijven.

Vervolgens zag Bogert hoe de Chinese regering alles in staat stelde om ervoor te zorgen dat het leek alsof er niets was gebeurd.

Voor de camera’s van de internationale media had zich een groot drama voltrokken, maar onder druk van de Chinese staat werd de gedachte aan Tiananmen in China meteen na de escalatie effectief weggedrukt.

Strategie

25 jaar later, onder Xi Jinping, wordt die strategie nog altijd voortgezet. Frans-Paul van der Putten, China-expert bij het Clingendael: "Tiananmen raakt een gevoelige plek in de Chinese politiek. Ik denk dat het te gevaarlijk wordt gevonden om er zelfs maar aandacht aan te besteden."

Van der Putten denkt niet dat er snel erkenning komt. "Na de dood van Mao is gebleken dat de Chinese politiek wel in staat is om enigszins kritisch te zijn op het eigen beleid. Maar in het geval van Tiananmen zie ik dat niet op korte termijn gebeuren. Mogelijk is dat mede omdat diverse betrokken leiders van die tijd nog in leven zijn." 

Een belangrijk zwak punt van het Chinese politieke systeem is, zo benadrukt Van der Putten, dat de leiders worden benoemd door hun voorgangers. Op die manier is er een grote mate van continuïteit in het beleid, ook met betrekking tot het verzwijgen van Tiananmen.

Moeilijk

Hoezeer Tiananmen nog leeft onder de gehele Chinese bevolking, is volgens Van der Putten en Bogert erg moeilijk te bepalen. Bogert: "Ik heb geleerd dat je niets kunt zeggen over de Chinese gemeenschap in haar geheel. Het is moeilijk om te achterhalen wat Chinezen echt denken, in het bijzonder over Tiananmen."

Zeker is wel, zo stelt Bogert, dat de frustratie van de bevolking over de corruptie van de macht niet kleiner is geworden. "Dingen kunnen in de geschiedenis verdwijnen zonder te zijn rechtgezet en het geheugen wordt slechter, maar de ideeën die leidden tot het Tiananmenprotest zijn nog altijd levend. De frustratie vindt nu alleen andere uitingsvormen. Mensen in China willen vrijheid en democratie."

Meer langere verhalen en achtergronden op NUweekend