Bijna een jaar geleden kwam het leven van Glenn Greenwald op zijn kop te staan. De journalist en jurist deed bij The Guardian onthullingen over duizenden uiterst geheime documenten van de Amerikaanse geheime dienst NSA, met dreigementen en paranoia tot gevolg.

In zijn boek De Afluisterstaat geeft Greenwald beknopt en concreet weer hoe diep de tentakels van de NSA in de kleinste hoekjes van ons leven weten te dringen.

Hij vertelde NU.nl eerder deze week al over de rol die de techbedrijven hadden in spionageprogramma PRISM van inlichtingendienst NSA. Volgens de Amerikaan hebben zij nauwer met de dienst samengewerkt dan ze zelf toegeven en hebben ze bovendien geprofiteerd van hun medewerking.

In juni 2013 vloog Greenwald naar Hong Kong, waar hij ene Edward Snowden ontmoette en een enorme hoeveelheid documenten van hem kreeg. De eerste onthulling volgde vier dagen later en werd gevolgd door een stroom schokkende berichten over massasurveillance door de NSA en zijn internationale partners.

Wereldberoemd

Vier dagen na de eerste onthulling volgde het bericht dat Snowden een NSA-medewerker was die de interne documenten had bemachtigd en doorgespeeld. Greenwald en Snowden werden in één klap wereldberoemd, helden voor de één en verraders voor de ander.

Greenwalds leven is sindsdien compleet veranderd, vertelt hij met een nerveuze lach. "Als je zo'n archief in je bezit hebt, en verantwoordelijk bent voor de manier waarop dit wereldwijd wordt verspreid, dan zorgt het voor enorme hoeveelheden druk en stress."

"Er zijn juridische en fysieke dreigementen geweest. Er is de constante suggestie door de Amerikaanse overheid dat ik een crimineel ben, ze dreigen dat ik word gearresteerd. En er is fysieke dreiging vanwege de tienduizenden documenten die ik bezit en die elke overheid ter wereld maar al te graag in handen zou krijgen."

Hoe gaat u om met die documenten?

"Het zou dom zijn om precies te vertellen waar het archief zich bevindt. Heel lang probeerde de Amerikaanse overheid in de media het beeld te schetsen dat Snowden een it-jongen was, van de helpdesk. Dat je computer vastliep en je Ed opbelde. En dat hij per toeval deze stapels informatie te pakken kreeg."

Dat was ook best zorgwekkend geweest.

"Ja, dat was misschien nog wel erger geweest. Maar hij was in werkelijkheid goed getraind, zowel qua offensieve als defensieve cyberoperaties. En hij was zich enorm bewust van de noodzaak om deze informatie op de meest geavanceerde manier te bewaken. Hij had bij de CIA en NSA geleerd hoe hij dat moest doen."

"De NSA en GCHQ (Britse inlichtingendienst, red.) roepen om het hardst dat de informatie bij ons niet veilig is. Maar de ironie wil dat alleen zij de controle over het materiaal zijn kwijtgeraakt waardoor de inhoud de hele wereld over gaat. Ik ben nog geen byte aan data verloren."

Bent u nerveus tijdens het reizen? Dat er iemand om de hoek staat om u te arresteren?

"Een beetje. De grootste hobbel was de eerste terugkeer naar de VS, ongeveer een maand geleden. Er was veel onzekerheid over wat er zou gebeuren als we uit die vlucht stapten."

De advocaten van Greenwalds partner David Miranda waren ook erg nerveus over een terugkeer naar de EU, vertelt hij. De Britse politie deed in augustus vorig jaar een beroep op antiterreurwetgeving om Miranda negen uur lang vast te houden op de Londense luchthaven Heathrow.

"Onze reis van deze week naar Amsterdam was de eerste keer dat hij weer de EU binnenkwam sinds dat gebeurde, dus dat was ook best spannend."

"Ik neem al vanaf het begin aan dat de Amerikaanse en Britse en misschien nog wel andere overheden mijn e-mails lezen en telefoon afluisteren. In een rechtszaak die David aanspande tegen de Britse overheid dienden zij documenten in waaruit definitief bleek dat ze op de hoogte waren van communicaties tussen mij, David en The Guardian."

"Er is een groot verschil tussen aannemen dat het mogelijk is en daadwerkelijk de bevestiging krijgen dat het is gebeurd. De indringing die je dan voelt maakt je emotionele reactie erop totaal anders."

Hoe gaat u daarmee om? 

"We gebruiken nooit de telefoon, behalve voor de meest onbeduidende en logistieke gesprekken. We zijn zelfs voorzichtig met wat we in ons huis en in de auto bespreken."

Dat klinkt vreselijk.

"Ja, dat zijn de gevolgen. We hebben al snel besloten om niet paranoïde te doen, geen excessieve angst te hebben. Maar je bent het aan de bron en aan het materiaal verschuldigd om voorzichtig te doen. Die balans vinden is soms moeilijk. Waar eindigt voorzichtigheid en begint paranoia?"

"Maar we kunnen niet openlijk in ons huis spreken, want het is zo makkelijk om een surveillance-apparaat te plaatsen in dat huis."

Waar trekt u dan de grens? Er zijn toch allerlei persoonlijke zaken waarvan u niet wilt dat de overheid het weet?

"Dat is de ironie. Dit verhaal gaat over de gevaren van surveillance en wij maken mee hoe het is om onder een surveillerende microscoop te leven. Het is een behoorlijke beperking voor je meest intieme relatie, dat je in je eigen huis voorzichtig moet zijn met wat je zegt. Dat toont waarom surveillance zo bedreigend is."

Wat voor software gebruikt u om uw communicatie te versleutelen?

"PGP is de optimale manier om e-mail te versleutelen. Het duurt even om te leren, maar als je het onder de knie hebt is het simpel. De beperking is dat degene met wie je mailt het ook moet gebruiken."

"OTR Jabber is een goede manier om te communiceren, al is het niet waterdicht. Het Tails-besturingssysteem werkt goed om malware uit je computer te houden. En om documenten te versleutelen is Truecrypt een erg goed programma."

"Het probleem is dat versleuteling niet wijdverspreid genoeg is om het de standaardmanier van communicatie te maken. Ik hoop dat we wel die kant op gaan, dat serieuze encryptie wereldwijd de standaard wordt. Dat betekent wel dat het heel makkelijk moet zijn, dat het is verwerkt in de programma's die iedereen gebruikt."

Spreekt u nog wel eens met Edward Snowden?

"Ik spreek hem heel regelmatig."

Waar heeft u het dan over?

"We hebben het vooral over het debat dat is ontstaan over alle onthullingen. Ik gebruik hem ook nog als bron, dus als ik schrijf over documenten en spionageprogramma's bevraag ik hem daarover."

"Er is natuurlijk ook een menselijke band ontstaan omdat we een jaar geleden samen een vrij intense ervaring hebben meegemaakt."

Wat vindt u van Snowdens vlucht naar Rusland?

"In de Amerikaanse politiek en media bestaat een bizarre dynamiek. Het woord 'Rusland' zorgt bij Amerikanen voor idiotie, blindheid en hysterie."

"Mensen uit de Amerikaanse media zeggen vaak tegen me: 'Hij zit in Rusland, dus hij moet zich ellendig voelen.' Alsof alle tientallen miljoenen mensen in Rusland intrinsiek ellendig zijn, alsof je alleen in de VS gelukkig kan zijn."

"Het bijzondere aan Snowden is dat hij elke avond in bed kan gaan liggen en denken dat hij zich zelfopofferend heeft gedragen om zijn overtuigingen te verdedigen. Die kennis kan iemand een enorme hoeveelheid voldoening en rust geven."

"Van alle mensen die ik ter wereld ken is hij denk ik de vredigste en gelukkigste van allemaal. Op een diepere manier dan we normaal over geluk nadenken."

Er zijn mensen die zeggen dat Snowden zich had moeten overgeven, om zich te verdedigen in een Amerikaanse rechtbank.

"De enige mensen die dat kunnen zeggen zijn mensen die totaal niet begrijpen hoe het Amerikaanse rechtssysteem werkt sinds 9/11. Het Amerikaanse gerechtelijke apparaat is zo gestructureerd dat bijna iedereen die wordt beschuldigd van schade aan de nationale veiligheid, wordt veroordeeld."

"Mensen die zeggen dat hij zich in de rechtbank moet verdedigen, zeggen dat een jury de zaak moet beslissen. Maar die claim is ontzettend misleidend, want de wet waaronder hij wordt beschuldigd, de Espionage Act, staat de verdediging niet toe te zeggen dat ze gerechtvaardigd waren."

"Het is dus geen eerlijk gevecht. Zijn veroordeling zou min of meer gegarandeerd zijn. En het idee dat hij nederig zou moeten toegeven aan deze beklemmende strafstaat om te bewijzen dat hij bewonderenswaardig is? Of nobel? Dat slaat nergens op."

Heeft u - of hij zelf - nog hoop op een toekomstig pardon, als er iemand anders aan de macht komt?

"Ik zal hem voor zichzelf laten spreken, maar ik denk het absoluut niet. Het is voor de VS vooral belangrijk om toekomstige klokkenluiders af te schrikken door te tonen dat mensen die tegen ze in gaan kapot worden gemaakt. Dat je er nog maar eens over na moet denken."

"Daarom willen ze Snowden zo graag te pakken krijgen en in een oranje gevangenispak stoppen, om die boodschap kracht bij te zetten."

"Vanuit hun perspectief is het al erg genoeg dat hij zomaar kan verschijnen. Drie weken geleden was ik in Toronto bij een debat met generaal Hayden, voormalig hoofd van de NSA en CIA. Als onderdeel van dat debat toonden ze een twee minuten durende videoboodschap van Snowden."

"Ik zat naast generaal Hayden toen op enorme schermen in het dak het beeld van Snowden werd geprojecteerd. Ik zag generaal Hayden omhoog kijken naar Edward Snowden, die hij ziet als de verpersoonlijking van Satan, en toekijken terwijl hij vrijelijk sprak en zijn debat onderbrak."

"De kwaadheid was puur en voelbaar. Ze zijn ontzettend boos dat hij dit heeft gedaan, publiekelijk heeft toegegeven dat hij het heeft gedaan, en nu niet wordt gestraft. Het gaat ze niet eens zo zeer om gerechtigheid, maar om de boodschap die hij uitstraalt en omdat zij er zwak uitzien."

'Techgiganten profiteerden van samenwerking met NSA'