Jessica Durlacher en Leon de Winter schreven samen een nieuw theaterstuk, gebaseerd op het dagboek van Anne Frank. "Mensen moeten niet denken dat ze een icoon is."

Op donderdag 8 mei vindt in Amsterdam de wereldpremière plaats van de theatervoorstelling Anne. Het is de eerste, door het Anne Frank Fonds geautoriseerde, theaterbewerking van het dagboek sinds 1955.

Het Anne Frank Fonds werd opgericht door Otto Frank en beheert de auteursrechten van het dagboek.

In het dagboek hield Anne Frank haar gedachten en ervaringen vast, die ze opdeed als onderduiker in Amsterdam tussen 1942 en 1944. Het dagboek van Anne Frank is het meest vertaalde Nederlandstalige boek aller tijden. Er zijn meer dan dertig miljoen exemplaren van verkocht.

NU.nl sprak met auteur Jessica Durlacher over de totstandkoming van het toneelstuk.

Als Anne Frank de Tweede Wereldoorlog had overleefd, had haar dagboek minder impact gehad.

"Misschien. Het is een vreselijk aspect van dit verhaal, maar onlosmakelijk ermee verbonden. Dat haar dagboek wel en dat van anderen niet zo’n impact had - dat is te danken aan haar schrijftalent, haar vermogen haar wereld tot leven te brengen – wat het abrupte einde alleen maar nog veel onvoorstelbaar maakt. En ja, dát het is bewaard, heeft met toeval en samenlopen van omstandigheden te maken."

Hoe kan het dat de dood van Anne Frank meer invloed heeft gehad op de documentatie van de Holocaust dan de dood van miljoenen anderen?

"Miljoenen zijn anoniem, deze dood is persoonlijk, dichtbij, invoelbaar en je rouwt eerder om iemand die je kent dan om een vreemde. Elk goed persoonlijk verhaal kan voor heel veel andere verhalen staan, maar krijgt bezieling door zijn specifieke kenmerken en kan pas mensen raken, doordat mensen zich ermee gaan identificeren. Doordat Anne Frank bijzonder was, staat ze ook voor verschrikkelijk veel andere mensen, die dit hebben meegemaakt. Het besef dat iedereen iets heeft dat hem of haar van anderen onderscheidt, krijg je als je het verhaal van Anne Frank leest."

Zal die diversiteit voor altijd kunnen voorkomen dat mensen Anne Frank-moe worden?

"Dat hoop ik echt! Het is mooi, maar ook best gevaarlijk dat ze zo langzamerhand een soort icoon is geworden, een heilige. Hierdoor wordt ze namelijk ondoordringbaar, dicht. Terwijl ze juist zo’n grote hoeveelheid levendigheid en tegenstrijdigheid en ontzettend veel andere eigenschappen in zich herbergt. Waardoor ze elke keer weer nieuw kan worden, zoals nu voor ons."

Is dat nodig dan?

"Ik denk het wel. Het is een groot verhaal, meer dan dertig miljoen keer gelezen. Ik denk dat je het iconische moet openbreken om het te blijven voelen. Dat elke generatie weer nieuwe dingen ziet. In de jaren 50, toen het eerste toneelstuk werd geschreven, hadden ze een heel andere interpretatie van haar persoonlijkheid. In het dagboek beschrijft Anne Frank hoe ze haar eigen lichamelijkheid ontdekt, volwassen wordt, wijzer, scherper. Dat werd altijd een beetje weggekeken. In ons stuk niet."

Over welke elementen uit het dagboek was je bang dat ze niet op toneel zouden werken?

"De angst. Angst overbrengen is zo moeilijk. Ik weet ook niet of dat lukt en ik weet ook niet of het publiek datgene wat zo vreselijk aan het verhaal is zo gaat voelen als wij het hebben bedoeld. We hebben het in ieder geval niet heftiger gemaakt dan het is voor het effect. Het is erg zat. Hoogstens wat moderner. Een dagboek heeft weinig structuur, verder, net als het leven zelf, alles ligt naast elkaar. Er zit wel een vage lijn in, maar die lijn moet je toch zelf aanzetten. Dus je bent in die zin altijd aan het aanzetten, aan het positioneren. Contrasten scheppen die er niet heel dik bovenop liggen."

Gerhard Leopold Durlacher

Jessica Durlacher is de dochter van schrijver Gerhard Leopold Durlacher. Als veertienjarige wordt hij samen met zijn familie in Rotterdam gearresteerd en op transport gesteld. Via kamp Westerbork, Theresienstadt en Auschwitz keert Durlacher als wees terug naar Nederland. Durlacher schreef meerdere boeken over zijn ervaringen in de Tweede Wereldoorlog.

Ook bij Jessica Durlacher, als tweede generatie-slachtoffer, is de oorlog een duidelijk aanwezig en veelgebruikt motief binnen haar literaire werk. In 1997 debuteert ze met Het Geweten. In dat boek wordt het leven van de hoofdpersonen beheerst door de ervaringen die hun ouders tijdens de Tweede Oorlog mee moesten meemaken.

Zul je ooit een punt bereiken waarop je de oorlog los kunt laten? Tenminste als schrijfmotief?

"Ik doe dat ook wel. Ik schrijf ook andere verhalen, maar een oplossing waardoor ik denk: 'nu snap ik het', is er niet. En misschien wil ik dat ook wel niet."

Waarom niet?

"Het is bijna iets ideologisch.. ik wil het gewoon niet. Het zou verraad zijn, misschien. En er zitten nog zoveel verhalen in. Het volgende boek dat ik in mijn hoofd heb, wordt een soort liefdesverhaal. Misschien dat ik iemand in het boek via een achterdeurtje een bepaalde psychologie mee geef die iets met de oorlog te maken heeft. Het zou kunnen, maar ik ben het niet van plan."

Maar eigenlijk weet je wel zeker dat het gaat gebeuren, toch?

"Nee, nee. Ik ben het echt niet van plan. Ik vind het best ingewikkeld me te verplaatsen in mensen die er echt niets mee hebben."

Je schrikt als mensen het verhaal van Anne Frank niet of onvoldoende kennen.

"Ja, ik denk dat er heel veel onwetendheid is over die tijd. Ik maak me daar geen illusies over."

Misschien schrik je ook, omdat mensen jouw eigen leed dan niet kennen. Kwetst dat je?

"Als iemand er echt geen drol van afweet? Nee, dan ga ik het gewoon uitleggen. Daar heb ik inmiddels wel het geduld voor. Maar ik voel me dan wel alleen. Ik voel me op dat moment heel ver weg van die persoon."

Was er tijdens het proces van de toneelbewerking een moment waarop jij je vereenzelvigde met Anne Frank?

"Ja, ik denk het wel. Omdat ze zo goed schrijft maakt ze het je niet moeilijk om je met haar te identificeren. Maar mijn geschiedenis is niet die van haar. Hoogstens die van mijn vader. En die heeft die tijd weer zo anders ervaren en zo anders opgeschreven. Ingetogener. Anne Frank is ook heel ondeugend en ook best wel gemeen. Ze kan ook best hard zijn over haar 'medegevangenen'. Want dat waren het uiteindelijk wel. Een soort gevangenen, bij elkaar gedreven in een huis in een vijandige wereld."

Maar de oorlog dwingt haar eigenlijk waar ze over schrijft, dat is toch een overeenkomst tussen jullie?

"Ik vind dat mooi klinken, dat je je lot moet ondergaan en uitschrijven. Maar ik heb veel meer keuze dan zij. Ze schreef zich uit haar gevangenschap in zekere zin. Door te schrijven voelde ze zich ook een stukje vrijer."

En jij?

"Bij mij is het andersom. Ik beperk mezelf."

Meer langere verhalen en achtergronden op NUweekend