Twintig jaar geleden mochten Zuid-Afrikanen, blank en zwart, voor het eerst naar de stembus om een parlement te kiezen. Het African National Congress (ANC) dat toen de macht in handen kreeg, is nog altijd oppermachtig, maar het vertoont scheurtjes. Aanstaande woensdag, 7 mei, zijn nieuwe parlementsverkiezingen.

Schrijver en journalist Bart Luirink noemt Zuid-Afrika een laboratorium. ''Het gist en bruist, soms explodeert er wat. Maar na een ontzettend zware geschiedenis van verdeeldheid en scheiding slaagt het erin een vorm van democratie te vinden. Dat vind ik buitengewoon fascinerend'', vertelt hij.

Als correspondent maakte Luirink de historische verkiezingen van 1994 mee. Later schreef hij een boek over het land, Puur Goud. Hij is ervan overtuigd dat de wereld veel kan leren als het Zuid-Afrikaanse experiment slaagt. ''Maar het wordt daar geen paradijs'', zegt hij. Daarvoor zijn de problemen te groot.

Optimisten zien een land dat de apartheid achter zich liet en ontsnapte aan een burgeroorlog. De economie groeit al jaren, 9 miljoen mensen werden op de waterleiding aangesloten, 56.000 nieuwe schoolklassen uit de grond gestampt. Zuid-Afrika is een baken van stabiliteit en het land is goed op weg de Millenniumdoelen op het gebied van onderwijs en gezondheid te halen.

Tegelijkertijd heerst grote onvrede, vooral onder de armste helft van de bevolking. Dagelijks gaan bewoners van krottenwijken, aan wie de vooruitgang grotendeels voorbij is gegaan, de straat op.

Zuid-Afrika staat dan ook voor een lange reeks problemen. Meer dan 6 miljoen mensen zijn besmet met hiv, een kwart van de beroepsbevolking is werkloos en de misdaad is wijdverbreid. Dagelijks worden in het land met zo'n 49 miljoen inwoners gemiddeld 45 moorden gepleegd. 

Tutu haakt af

Emeritus aartsbisschop Desmond Tutu stemt deze keer niet op het ANC. ''Ik zeg dat met een bezwaard hart'', zei hij vorige week. De Anglicaanse geestelijke, die zij aan zij met Nelson Mandela tegen de apartheid streed, heeft het gehad met de partij en leider Jacob Zuma, die ondanks hardnekkige corruptieverdenkingen voor een tweede termijn als president gaat. 

Er zijn meer afhakers. De communistische oud-minister Ronnie Kasrils, ook afkomstig uit de ANC-gelederen, is een campagne begonnen met als motto 'Vote No'. ''Stem tactisch op een kleine partij of maak je stem ongeldig door er 'nee' op te schrijven'', luidt zijn oproep aan het volk.

Corruptie

De kritiek komt niet uit de lucht vallen. President Zuma wordt al maanden achtervolgd door berichten over corruptie. De ombudsman constateerde dat zijn huis onrechtmatig voor omgerekend 16,5 miljoen euro uit de staatskas is verbouwd. Onder het mom van 'beveiliging' werd de villa onder meer voorzien van een zwembad, veestal, amfitheater en helikopterplatform. 

Van een zaak is het (nog) niet gekomen en Zuma verschuilt zich achter zijn ambtenaren, die zonder zijn toestemming tot de verbouwing besloten zouden hebben.

Aan de imagoschade kan hij weinig meer doen. Tijdens de herdenkingsdienst voor Nelson Mandela, die vorig jaar op 5 december overleed, was boegeroep te horen toen Zuma het podium betrad. Volgens peilingen in januari vindt de helft van de ANC-aanhang dat hij moet aftreden. 

Het tegendeel gaat gebeuren: Zuma is de presidentskandidaat van het ANC en het moet heel raar lopen wil het parlement hem na de verkiezingen geen tweede termijn gunnen. In de peilingen staat het ANC op een comfortabele 65 procent van de stemmen, ongeveer net zoveel als vijf jaar geleden bij de vorige stembusgang. 

'Geen domme massa'

Het ANC blijft de partij die het land verloste van de apartheid. Toch is dat volgens Luirink niet de doorslaggevende factor. ''Het beeld van een domme massa die uit eeuwige dankbaarheid loyaal blijft deel ik niet.''

Hij wijst erop dat het ANC een zeer brede coalitie is waarin veel kritische mensen rondlopen. ''Het is een heel brede coalitie met de meest uiteenlopende ideologieën. Van communist tot kapitalist en van gelovig tot atheïst.'' Kortom: voor ieder wat wils.

Veel alternatieven heeft de kiezer bovendien niet. De enige oppositiepartij van enige omvang is de Democratische Alliantie (DA). De aanhang van de liberale partij onder leiding van Helen Zille bestaat vooral uit blanken en kleurlingen, maar de DA doet er alles aan om ook de zwarte bevolking achter zich te krijgen. 

Even zag het ernaar uit dat de oppositiepartij een prominente anti-apartheidsactivist als presidentskandidaat naar voren kon schuiven: Mamphela Ramphele, de weduwe van de in 1977 vermoorde activist Steve Biko. De arts en oud-directeur van de Wereldbank krabbelde echter na enkele dagen terug.

''De tijd is hier niet rijp voor'', besloot ze. In recente opiniepeilingen staat de DA wel op winst: de partij zou kunnen rekenen op 23 procent van de stemmen, tegen 16 procent bij de vorige verkiezingen. In de provincie West-Kaap, waar Kaapstad ligt, maakt de partij de dienst uit. 

Inspelen op frustraties

Nieuw in de arena zijn de Economische Vrijheidsstrijders, geleid door enfant terrible Julius Malema.  De jonge, radicaal linkse politicus is een omstreden figuur. Hij werd in 2011 veroordeeld voor haatzaaien en justitie verdenkt hem van corruptie.

Het ANC royeerde in 2012 zijn lidmaatschap, waarop hij voor zichzelf begon. Malema speelt in op de frustraties van arme zwarte jongeren. Hij wil mijnen nationaliseren en land van blanke boeren 'teruggeven' aan de zwarte bevolking.

Met een jeugdwerkloosheid van 50 procent slaat zijn boodschap vooral aan onder jongeren die weinig toekomstperspectief zien. Volgens de peilingen is dat goed voor 4 procent van de stemmen.

Hoewel het bastion ANC dus scheurtjes vertoont, zullen veruit de meeste kiezers de partij ditmaal nog ''het voordeel van de twijfel'' geven, zoals Luirink het noemt. Dat kan in de toekomst veranderen. Luirink ziet wel ruimte voor nieuwe politieke bewegingen. ''Het zou denk ik wel goed zijn als het ANC wat uit elkaar zou vallen.''

Meer langere verhalen en achtergronden op NUweekend