Rellen en andere geweldsincidenten in de afgelopen weken in Rio de Janeiro hebben de Braziliaanse autoriteiten in verlegenheid gebracht, circa anderhalve maand voor het begin van het WK Voetbal. 

Confrontaties tussen bewoners van sloppenwijken en de ordetroepen, bussen die tijdens betogingen in vlammen opgaan en een bekende danser die vermoedelijk door een politiekogel om het leven is gekomen.

Moeten de voetballiefhebbers die straks naar Rio reizen zich zorgen maken over hun veiligheid?

Als gastheer van het WK Voetbal vanaf half juni dit jaar en de Olympische Spelen in 2016 is Brazilië al enkele jaren bezig met het herstellen van de orde in de favela's (sloppenwijken) waar drugsbendes jarenlang de dienst uitmaakten.

Een aantal sloppenwijken is door de komst van politiemensen veiliger geworden, maar in andere heeft de 'pacificering' niet de gewenste rust gebracht.

Zo braken er vorige week hevige rellen uit nadat in de favela Pavão-Pavãzinho een jonge danser was gedood. Bewoners en familie van de danser zeiden dat de man door een politiekogel om het leven was gekomen.

Tumult

''Onrust in de favela's is niet ongewoon'', zegt de Nederlander Nanko van Buuren, die sinds 1989 met de hulporganisatie Ibiss in Rio de Janeiro tal van projecten uitvoert om de levenssituatie van de inwoners van de favela's te verbeteren.

''Maar het neerschieten van de danser leidde tot groot tumult, omdat hij bekend was van de televisie. De kwestie kreeg ook veel aandacht, omdat door het incident duidelijk werd dat in Pavão-Pavãzinho nog steeds drugscriminelen actief zijn, terwijl het toch een gepacificeerde wijk is."

"En internationale media berichtten intensief over de zaak, omdat Pavão-Pavãzinho onderdeel is van de beroemde toeristische wijk Copacabana. De onlusten hadden plaats op korte afstand van het hotel van de Nederlandse voetballers tijdens het WK.''

Sloppenwijken

Niet alleen in Copacabana was het de laatste weken onrustig. In het Complexo de Alemão, een groep sloppenwijken in het noorden van Rio de Janeiro, staken betogers enkele dagen geleden tijdens rellen een aantal autobussen in brand, nadat een 72-jarige vrouw was gedood door een verdwaalde kogel tijdens een vuurgevecht tussen de politie en drugscriminelen.

Marianne Wiesebron, Brazilië-deskundige van de Universiteit Leiden, legt uit dat veel inwoners van sloppenwijken sceptisch zijn over de wijze waarop de autoriteiten de veiligheid proberen te verbeteren. 

''Om rust te brengen is in 2008 de Pacificerende Politie Eenheid opgezet, de UPP. De medewerkers werken als een soort wijkagenten en de criminaliteit en afpersing door drugsbendes is in de favela's waar de UPP actief is, duidelijk afgenomen'', zegt Wiesebron.

''De bewoners zijn hier wel blij mee, maar vrezen mogelijke wraak van de drugsbendes als de UPP's minder actief worden. Sommige bewoners denken dat dit gebeurt als het WK voetbal en de Olympische Spelen voorbij zijn.''
 
Van Buuren noemt enkele andere oorzaken voor de onvrede over de inzet van de vredespolitie. Hij wijst erop dat de autoriteiten hadden beloofd dat bij het herstellen van de orde in de favela's ook sociale programma's zouden worden uitgevoerd. ''Er zou geld vrijkomen voor onder meer scholen en kinderopvang, maar daar is niets van terechtgekomen.''

Weerstand tegen WK

Volgens Wiesebron denken veel Brazilianen dat de overheid zoveel geld moet uitgeven aan het WK Voetbal en de Olympische Spelen in 2016, dat dit ten koste gaat van het onderwijs, gezondheidszorg en sociale projecten.

''Daar is geen duidelijk bewijs voor en het is ook opvallend, omdat juist onder de huidige president Dilma Rousseff en haar voorganger Luíz Inácio Lula de Silva, beiden lid van de Arbeiderspartij (PT), veel is geïnvesteerd in sociale projecten en de armoede daadwerkelijk is afgenomen. Maar het draagt er wel aan bij dat mensen het er niet mee eens zijn dat Brazilië het WK organiseert.''

Van Buuren voegt eraan toe dat het de Brazilianen steekt dat misbruik wordt gemaakt van het geld dat is gereserveerd voor de stadions en het verbeteren van de infrastructuur. '' Een derde van dat geld komt terecht in de zakken van mensen die er geen recht op hebben'', zegt de Nederlandse hulpverlener.

''Verder vinden veel mensen dat ze er geen baat bij hebben dat het WK in Brazilië plaatsheeft. De WK's in Europa en Zuid-Afrika moesten de Brazilianen via de televisie volgen en dat is nu weer het geval. Voor de meeste mensen zijn de toegangskaartjes immers veel te duur.'' 

Risico

Wiesebron en Van Buuren verwachten niet dat buitenlandse voetballiefhebbers het risico lopen verzeild te raken in confrontaties tussen drugsbendes en de politie. Van Buuren: ''De autoriteiten zullen er zeker voor zorgen dat de favelas's langs de wegen van het vliegveld naar de stadions en de binnenstad veilig zijn.''

Met betogingen tegen de regering-Rousseff krijgen toeristen mogelijk wel te maken. ''De mensen hebben verschillende redenen om te betogen. Dat kan tegen bezuinigingen zijn, tegen het WK, maar ook om een heel andere reden'', legt Wiesebron uit.

''Maar wat de reden ook mag zijn, tijdens zo'n WK zijn de ogen van de hele wereld op Brazilië gericht en er is dan een aantal regeringsleiders in het land. Als je op dat moment een manifestatie houdt, kun je heel goed laten zien waarom je het ergens niet mee eens bent.''

De universitair hoofddocente zegt dat als betogers tijdens het WK blokkades op de weg opwerpen, supporters te laat bij het stadion zouden komen. Verder verwacht ze niet veel overlast voor de buitenlandse supporters die in Rio de Janeiro neerstrijken.  

Ook Van Buuren houdt geen rekening met grote problemen voor toeristen, maar hij adviseert ze wel uit de buurt van eventuele betogingen te blijven. ''De oproerpolitie in Brazilië pakt demonstranten veel harder aan dan wij in Nederland gewend zijn. Voordat je het weet lig je als actievoerder onder een spervuur van rubberen kogels.''

Meer langere verhalen en achtergronden op NUweekend