Meelopers die onder groepsdruk in de fout gaan en first offenders die buiten de Randstad wonen hebben de meeste baat bij HALT-straffen. 

Dat is één van de lessen die te trekken zijn uit ruim 30 jaar wetenschappelijk onderzoek naar de effectiviteit van maatregelen om jongeren tussen de 12 en 18 jaar te behoeden voor een criminele loopbaan.

Ruim driekwart van de jongeren die na schoolverzuim, vandalisme, graffitispuiten, winkeldiefstal, mishandeling of andere vergrijpen met de politie in aanraking te komen, grijpt zijn kans om een strafblad te voorkomen, zo leren ervaringscijfers. Maar: jongens komen ruim twee keer zo vaak als meisjes na een HALT-straf opnieuw met politie en justitie in aanraking.

Meelopers vervallen minder vaak in hun oude fout door het HALT-programma, constateerde het Wetenschappelijk Onderzoeks- en Documentatie Centrum (WODC) in het laatste grote onderzoek naar de aanpak van debuterende jeugdcrimineeltjes, stammend uit 2006.

De 'ideale HALT-jongeren’ zien er blijkens dat onderzoek zo uit: ''First offenders woonachtig buiten de Randstad, zien de consequenties van hun gedrag in, hebben weinig problemen, gedragen zich sociaal en hebben een positieve vrijetijdsbesteding. Naarmate jongeren sterker aan dit profiel voldoen, is de kans op een positief effect van HALT op recidive aannemelijker."

De minst geschikte groep staat ook omschreven: problematische jongeren die al op jonge leeftijd riskante gewoonten hebben, zoals het drinken van alcohol en gokken.

Speciale aanpak

Deze week publiceerde HALT de jaarcijfers over 2013, waaruit blijkt dat vorig jaar 16.820 jongeren door de politie of door het Openbaar Ministerie naar de speciale aanpak van jeugdcriminaliteit zijn doorverwezen. Dat aantal is sinds 2010 tamelijk stabiel.

Opvallend is dat officieren van justitie dankzij gewijzigd beleid steeds vaker van hun zogenoemde discretionaire bevoegdheid gebruik maken. Jongeren in de zwaardere strafbare categorieën, die normaliter een taakstraf zouden hebben gekregen en dus hun verdere leven een strafblad met zich mee zouden dragen, krijgen daardoor toch een laatste kans hun leven te beteren.

HALT zegt het aantal jongeren dat heeft toegegeven zwaardere vergrijpen te hebben gepleegd - een bekentenis is een voorwaarde voor deze jeugdmaatregel -  te hebben zien toenemen met 9 procent in 2012 en 13 procent vorig jaar.

Effectief

Maar is de HALT-straf na ruim 30 jaar nog effectief?

Het is in elk geval geen wondermiddel om criminele carrières te voorkomen. Criminoloog Henk Ferwerda (Bureau Beke) en zijn medeauteurs constateerden in 2006 in het WODC-onderzoek al dat het voor een criminele loopbaan niet uitmaakt of iemand wel of geen HALT-traject heeft doorlopen.

Onder twee groepen jongeren van wie de ene groep wel en de andere niet door de HALT-molen was gegaan, bleek in beide groepen evenveel kans te bestaan op herhaling of verergering van gepleegde misdrijven.

HALT, een afkortende samentrekking van Het ALTernatief, is sinds 1981 veel gebruikt om ontsporing van jongeren te voorkomen. Naar aanleiding van het WODC-onderzoek uit 2006 werd in 2010 de maatregel verder aangepast.

Tegenwoordig maken het aanbieden van excuses aan slachtoffers of gedupeerden en het vergoeden van de schade onderdeel uit van aanpak. Verder worden ouders bij het proces betrokken.

Ouders

''De betrokkenheid van ouders is een werkzaam element in de vernieuwde aanpak’’, zegt Manja Abraham, die in 2013 samen met Wendy Buysse daarover in dienst van DSP-groep een rapport schreef in opdracht van het WODC. In ruim negen van de tien gevallen is een ouder aanwezig bij het HALT-gesprek.

Hoewel zij nadrukkelijk stelt dat haar rapport niet gaat over de effectiviteit van de jongerenaanpak, komen daarin wel een aantal richtinggevende cijfers naar voren.

Abraham en haar collega constateren dat ruimte voor verbetering bestaat. ''Verwacht mag worden dat de huidige uitvoeringspraktijk een positief effect sorteert, maar dat tevens verwacht mag worden dat de effectiviteit kan worden vergroot door aanbieden van excuus en het vergoeden van schade beter te borgen.’’

De bewuste jongeren maken in meerderheid nog steeds geen excuses aan gedupeerden of slachtoffers, mondeling (56 procent niet) noch schriftelijk (68 procent niet). Blijkens het rapport is dat niet uiten van spijt deels te wijten aan het ontbreken van een gedupeerde.

Wie een verkeersbord heeft vernield, zal niet de burgemeester of de wegbeheerder verontschuldigingen aanbieden. Andere redenen zijn dat jongeren voor het eerste HALT-gesprek al excuus heeft aangeboden of dat de gedupeerde juist geen verontschuldigingen wil aannemen.

Schade

Wat vergoeding van schade betreft (maximaal 900 euro per persoon of 4500 euro per zaak) is de HALT-straf blijkens het DSP-onderzoek niet erg effectief. In 93 procent van de gevallen is geen schadevergoeding betaald. Regelmatig is er ook geen schade, zoals bijvoorbeeld in het geval van een 16-jarige Brabander. Hij plaste na een avondje stappen tegen een verlaten politieauto en werd betrapt.

De kracht van de vernieuwde HALT-straf ligt volgens onderzoekster Abraham in de snelheid. In twee derde van de HALT-zaken (68 procent) wordt het eerste gesprek gevoerd binnen een maand na melding door politie of Openbaar Ministerie.

''Meer maatwerk en een snelle afdoening waarbij jongeren snel worden geconfronteerd met het gevolg van hun daad, werkt voor de jongeren het beste", constateert Abraham. En op persoonlijke titel stelt ze: ''Ik ben  een groot voorstander van de HALT-straffen. Sommige jongeren deinzen nergens voor terug, maar de meesten schrikken behoorlijk wanneer ze ineens op het politiebureau zitten."

Confrontatie

Confrontatie tussen dader en slachtoffer is volgens de HALT-organisatie eveneens doeltreffend. In een speciale uitgave over jongeren die politiemensen, hulpverleners, leraren of schooldirecteuren hebben beledigd, belaagd of bedreigd, wordt benadrukt dat jongeren onder de indruk raken van een ontmoeting met de wederpartij.

Relaties kunnen na het aanbieden van verontschuldigingen worden hersteld, stelt HALT vast. ''Uit de verhalen blijkt dat het aanbieden van excuus de meeste impact heeft op de jongeren. Door de jongeren in gesprek te laten gaan met hun slachtoffers, worden deze 'echte personen’ en zijn zij niet langer slechts de instanties die zij vertegenwoordigen."

Bekijk hier het aantal doorverwijzingen naar Halt per gemeente

Meer langere verhalen en achtergronden op NUweekend