Waarom PvdA-leider Samsom alsnog zijn woord brak

Na 1,5 jaar regeren met de VVD moest de steen op de maag van de PvdA genaamd 'strafbaarstelling illegaliteit' alsnog operatief verwijderd worden. Het bleek een kleine ingreep, maar wel een dure.

"Ik gaf mijn woord en mijn woord als politiek leider staat", zei PvdA-leider Diederik Samsom bijna een jaar geleden in een Leeuwardens congrescentrum tegenover honderden boze PvdA'ers.

Vlak daarvoor had het congres in overweldigende meerderheid de partij opgeroepen om het strafbaar maken van illegaliteit uit het regeerakkoord te halen.

Samsom wilde er echter niet aan. De VVD had het kinderpardon geslikt en het openbreken van het regeerakkoord zou pijn gaan doen, wist hij.

Immers, een half jaar eerder moest de VVD na de grote onrust om de inkomensafhankelijke zorgpremie met pijn in het hart 250 miljoen van infrastructuur afstaan voor de sociale agenda van minister Lodewijk Asscher (Sociale Zaken).

Streng

Wat bij de PvdA-top ook meespeelde: de maatregel was niet alleen als compromis verdedigbaar, maar ook inhoudelijk. Immers, zo redeneerden ze bij PvdA, wij staan voor een streng maar rechtvaardig regime. En bij streng hoort dat je weg moet als je hier niet mag zijn.

Zo accepteert Irak bijvoorbeeld alleen asielzoekers die vrijwillig terugkeren. En aangezien veel uitgeprocedeerde Irakezen niet willen terugkeren belanden ze hier in de illegaliteit. Dan is het niet zo gek om daar een sanctie tegenover te zetten, denkt een deel van de PvdA.

Met name Jeroen Dijsselbloem, de huidige minister van Financiën, had in een vorig leven als Kamerlid een stevig geluid laten horen op het asiel- en integratiedossier.

Verzet

De partijtop onderschat echter dat de tegenstanders een sterk verzet weten te organiseren, onder leiding van het lid Sander Terphuis.

Pas na een intensieve tournee na het congres in Leeuwarden, langs allerlei zaaltjes om uit te leggen dat de effecten voor illegalen nihil waren, gingen de PvdA-leden morrend akkoord.

Wel moest Samsom beloven dat een aantal zaken geregeld werden, bijvoorbeeld dat iedereen die niet kan terugkeren een verblijfsvergunning krijgt en dat er geen boetes worden uitgedeeld aan wie hulp biedt aan illegalen.

In de maanden die volgden bleef de kwestie opspelen. Bijvoorbeeld na de dood van asielzoeker Dolmatov. Een zaak die staatssecretaris Fred Teeven (Justitie) bijna de kop kostte.

De PvdA dwong een 'humaner' asielbeleid af om de staatssecretaris te redden, maar de strafbaarstelling illegaliteit bleef. Ook moest de PvdA accepteren dat Teeven vasthield aan een illegalenquotum, het minimale aantal dat de politie aan illegalen dient in te rekenen. Wel beloofde Teeven zich bij de prestatieafspraken te richten op criminele illegalen.

De onvrede vanuit de fractie bereikt de oppervlakte als Kamerlid Myrthe Hilkens haar zetel ter beschikking stelt. Zij stond bekend als fel tegenstander van de strafbaarstelling. Het zorgt ervoor dat de positie van Samsom verder onder druk komt. 

Wat het voor hem niet bepaald makkelijker maakt is dat de VVD geen moment onbenut laat om te benadrukken dat er met hen altijd over de maatregel te praten valt. Voor de VVD is de strafbaarstelling immers nauwelijks een punt en vooral in het regeerakkoord afgedwongen om een stevig rechts geluid te kunnen laten horen tegenover het kinderpardon.

Zoet

Begin 2014 heeft het gedoe er inmiddels voor een belangrijk deel voor gezorgd dat de PvdA totaal is weggezakt in de peilingen. Toch grijpt Samsom de dreigende nederlaag bij de gemeenteraadsverkiezingen niet aan om de maatregel van tafel te halen.

Als verantwoordelijk VVD-staatssecretaris Teeven stelt dat de strafbaarstelling voor zijn partij het 'zoet' is na het 'zuur' van het kinderpardon, groeit het ongemak verder bij Samsom.

Maar ook als ChristenUnie-leider Arie Slob van de kwestie een breekpunt maakt voor zijn rol als begrotingspartij, hapt Samsom niet, bang als hij is om de breker te worden en daarvoor het politieke wisselgeld moet betalen.

Het ergert de PvdA-top dat middenin de campagne voor de gemeenteraadsverkiezingen Zijlstra er wederom op wijst dat met de VVD te praten valt. Maar, zei de VVD-fractievoorzitter er dreigend bij: "Wij doen niet aan cadeautjes".

In een interview met NU.nl, een dag voor de verkiezingen, verdedigt Samsom de maatregel opnieuw: "Het voorstel strafbaarstelling illegaliteit is ontmanteld tot iets dat in het leven van illegalen heel weinig betekent", stelt hij.

Ondertussen worden ze er bij de PvdA moedeloos van. Gaat het nou weer over de strafbaarstelling? De discussie kan nog altijd niet gesloten worden en het besef heerst dat dit nog maanden zal voortduren tot de behandeling van het wetsvoorstel.

Deceptie

De verkiezingen eindigen in een deceptie. Het verlies in de gemeenten is veel zwaarder dan verwacht en in de grote steden is de partij niet meer de grootste.

De kater wordt bij veel partijleden, waaronder de Jonge Socialisten, nog zwaarder als Samsom op verkiezingsavond stelt dat de kiezer de inspanningen van de coalitie nog niet ziet. Nee, denken veel leden, de koers moet anders.

Als ook PvdA-senator Adri Duivesteijn van het voorstel af wil, heeft Samsom nauwelijks nog zin om de strafbaarstelling te verdedigen. "Het eerste voorstel was onacceptabel, we zullen zien of het kabinet überhaupt met een nieuw voorstel komt."

In kleine PvdA-kring oppert Samsom om met de VVD te gaan praten. De aantrekkende economie geeft inmiddels ruimte om iets terug te geven aan de VVD, weten ze. Iets dat minstens de 250 miljoen zal kosten die de VVD moest weggeven bij de zorgoproer.

Lastenverlichting

Het is woensdag 26 maart als de coalitietop bijeen is op het ministerie van Sociale Zaken van vicepremier Asscher voor een wekelijks overleg. Normaal vindt dit overleg op maandag plaats, maar toen was het kabinet in de weer met andere regeringsleiders op de NSS-top.

"Wij willen praten over de strafbaarstelling illegaliteit", openbaart Samsom tegenover premier Mark Rutte en VVD-fractievoorzitter Halbe Zijlstra. Op de vraag wat ze daar eventueel voor terug zouden willen antwoorden de liberalen: lastenverlichting.

Samen met vice-fractievoorzitter Tamara van Ark, financieel woordvoerder Mark Harbers, een financieel specialist van de fractie en de politiek secretaris slaat Zijlstra aan het rekenen.

Een lastenverlichting voor de midden- en hoge-inkomens moet mogelijk zijn zonder dat extra bezuinigingen nodig zijn.

Op maandag komen Asscher, Samsom, Zijlstra en Rutte weer bijeen op het ministerie van Asscher. Hier vraagt Samsom formeel om de strafbaarstelling illegaliteit van tafel te halen.

Als de VVD het tegenvoorstel presenteert schrikken ze daar bij de PvdA totaal niet van. De middeninkomens gaan profiteren van belastingvoordeel, daar zullen weinig PvdA-achterbanners problemen mee hebben.

Haast

Samsom heeft haast. De aanjager van het verzet in de partij, Sander Terphuis, overweegt een nieuwe ledenraad over de kwestie uit te schrijven en is daarvoor al steun aan het zoeken bij de lokale afdelingen en de Jonge Socialisten.

Nog diezelfde avond rekent het ministerie van Financiën het plaatje door. Extra bezuinigingen zijn vooralsnog niet nodig, blijkt. Maandagavond wordt de deal beklonken in het Torentje van premier Rutte, de ochtend erop wordt het voorstel unaniem aanvaard door de PvdA-fractie.

De vraag die overblijft is of de begrotingspartijen D66, ChristenUnie en SGP de deal als voldongen feit zullen accepteren.

Volgens Dijsselbloem is met de 500 miljoen namelijk genoeg uitgedeeld, terwijl de begrotingspartijen een heel pallet aan eisen hebben die gezamenlijk ook honderden miljoenen kosten.

De coalitie zal hen wat moeten bieden en het is afhankelijk van de economische ontwikkelingen of die ruimte er komt of dat er toch elders gesneden zal moeten worden.

Maandag starten hiervoor de onderhandelingen. Hoe het plaatje er voor 2015 definitief uitziet zal op Prinsjesdag duidelijk worden.

Bij de PvdA zal het afserveren van de strafbaarstelling in ieder geval rust creëren. De discussie heeft de partij schade toegebracht en dat was te merken bij de afgelopen gemeenteraadsverkiezingen.

De partij zal zijn handen de komende maanden voldoende vol hebben met Europese verkiezingen en de hervormingen in de langdurige zorg. Deze actiepunten treedt Samsom met meer vertrouwen tegemoet nu hij weer wat steviger in het zadel zit.

Meer langere verhalen en achtergronden op NUweekend

NUshop

Tip de redactie