Het Joint Investigation Team (JIT) heeft woensdag aangekondigd drie Russen en een Oekraïner te gaan vervolgen voor hun rol in het neerhalen van vlucht MH17. Wat betekent dit strafrechtelijk gezien en welke gevolgen heeft dit voor de verdachten?

Het proces MH17

  • Vier mannen worden vervolgd voor neerhalen MH17
  • Zittingen beginnen op 9 maart 2020 in rechtbank bij Schiphol
  • De verdachten zijn: Igor Vsevolodovich Girkin (48), Sergey Nikolayevich Dubinsky (56), Oleg Yuldashevich Pulatov (52) en Leonid Volodymyrovych Kharchenko (47)

Het samenwerkingsverband tussen Australië, België, Maleisië, Nederland en Oekraïne heeft in de afgelopen jaren naar eigen zeggen genoeg bewijs verzameld om de vier verdachten te vervolgen.

Het Nederlandse Openbaar Ministerie (OM) voert de vervolging uit. Dit zal plaatsvinden voor de rechtbank Den Haag, met als zittingslocatie de extra beveiligde zaal bij Schiphol. Dit is gebruikelijk voor een zaak van een dergelijke omvang.

Nederland wordt de vervolgende partij, maar in een verdrag met Oekraïne wordt gemeld dat de vervolging van mogelijke verdachten van het neerhalen van vlucht MH17 ten behoeve van alle 298 slachtoffers zal plaatsvinden.

Proces duurt naar verwachting tot eind 2020

Het strafproces begint op 9 maart 2020 om 10.00 uur. Tegen NU.nl wordt gezegd dat het proces naar verwachting de rest van het jaar zal duren. Dat is onder meer afhankelijk van de aanwezigheid of afwezigheid van de verdachten en hun advocaten. Het eerste deel van het proces duurt in ieder geval van 9 tot en met 13 maart en van 23 tot en met 27 maart.

De voorzitter van de rechtbank die zich gaat buigen over de vliegramp is Hendrik Steenhuis. Hij was eerder al voorzitter van de rechtbank in de zaak tegen Geert Wilders.

OM verdenkt mannen van vervoeren van dodelijk wapen

Justitie denkt dat de vier mannen onder meer verantwoordelijk zijn voor het vervoeren van het dodelijke wapen, wat resulteerde in de dood van de 298 inzittenden van het vliegtuig. Onder hen waren 196 Nederlanders.

Hun handelen heeft geleid tot de dood van de inzittenden, stelt Fred Westerbeke van het Landelijk Parket, "hoewel ze niet zelf op de knop hebben gedrukt". Hij heeft de verdachten woensdag met klem gevraagd op te komen dagen voor de zittingen, maar het proces gaat ook door als zij hier geen gehoor aan geven.

De vier verdachten op de kaart. (Foto: Openbaar Ministerie)

Mannen kunnen bij verstek veroordeeld worden

Maar zelfs als de verdachten niet uitgeleverd worden, "is het van grote betekenis als in Nederland een onafhankelijke rechter oordeelt dat het bewijs standhoudt", zei strafrechtdeskundige Marieke de Hoon van de Vrije Universiteit eerder tegen NU.nl. "Dat is niet alleen belangrijk voor de nabestaanden. Maar ook voor de staatsaansprakelijkheid van Rusland waar nu over wordt gepraat."

Volgens Westerbeke maakt het niet uit wat de intentie van de mannen precies is geweest. Zo kan het zijn dat ze dachten dat ze een Oekraïens vliegtuig neerhaalden.

"Maar een militair heeft wel de verplichting om voordat hij een raket afvuurt, een doelwit goed te identificeren. Als je een buk-raket de lucht inschiet zonder over de juiste gegevens over de identiteit van een toestel te beschikken, dan neem je bewust het risico een burgertoestel neer te halen", stelt De Hoon.

Naast dat het belangrijk is voor de nabestaanden, kan een eventuele veroordeling gevolgen hebben voor de verdachten. Zelfs als ze niet komen opdagen.

"Die persoon is dan wel veroordeeld", aldus De Hoon. "Dit betekent dat de bewegingsvrijheid van zo iemand enorm wordt beperkt. Zodra hij naar het buitenland gaat, kan Nederland aan het land waar hij heengaat vragen om uitlevering. Zo'n persoon wordt heel erg afhankelijk van de gunst van het Russische regime en dat kan in de loop van de jaren nog weleens veranderen."

Bewijs tegen de mannen

Het bewijs tegen de personen bestaat onder meer uit de ontdekking dat MH17 is neergehaald met een buk-raket van Russische makelij. De lanceerinstallatie was afkomstig van een Russische basis bij Koersk.

Ook zorgen meerdere telefoontaps, reconstructies aan de hand van socialemediaprofielen van separatisten en andere documenten ervoor dat deze vier mannen zijn aan te wijzen als verantwoordelijken.

Zo chat een separatist met een vrouw die Anastasia heet en laat hij doorschemeren dat hij op een geheime missie is met de 53e brigade in Oekraïne. De vrouw raadt dit door de kleuren van de vlag van het land te sturen, waarna hij haar "niet alleen mooi, maar ook slim" noemt. Het JIT wil met hem in contact komen zodat hij mogelijk kan vertellen wie de buk-raketinstallatie bemande.

'Plaats delict was en is een oorlogsgebied'

Volgens Westerbeke was en is de plaats delict een oorlogsgebied en kon daarom een deel van het onderzoek niet plaatsvinden. Woensdag is nogmaals een oproep gedaan voor mogelijke getuigen van het neerhalen van de MH17.

De vier mannen waar volgens het OM nu wel genoeg bewijs tegen is verzameld, worden strafrechtelijk gezien vervolgd voor het doen neerstorten van de MH17 met de dood van alle inzittenden tot gevolg (artikel 168 van het Wetboek van Strafrecht) en voor de moord op de 298 personen (strafbaar gesteld in artikel 289 van het Wetboek van Strafrecht).

Westerbeke heeft Rusland in een formeel verzoek gevraagd om de verdachten te mogen ondervragen. Om uitlevering is niet gevraagd, omdat zowel Oekraïne als Rusland volgens de eigen grondwet geen onderdanen uitleveren.

Het onderzoek van Bellingcat

Onderzoekscollectief Bellingcat, bestaande uit journalisten, heeft woensdag twaalf namen genoemd van mogelijke betrokkenen bij het neerhalen van MH17. Volgens de Volkskrant hadden zij hun onderzoek al eerder afgerond, maar hebben ze uit piëteit voor de nabestaanden gewacht met hun bekendmaking.

Overigens is het niet gek dat Bellingcat eerder met hun bevindingen komt: het onderzoek van JIT moet namelijk strafrechtelijk gezien waterdicht zijn.