De Oekraïense autoriteiten hadden voldoende aanleiding om het luchtruim boven het conflictgebied waar het toestel MH17 neerstortte, te sluiten. 

Dat concludeert de Onderzoeksraad dinsdag in een rapport over de vliegramp, meldt voorzitter Tjibbe Joustra dinsdagmiddag op vliegbasis Gilze-Rijen.

"Maar Oekraïne heeft dit niet gedaan. De onderzoekers zijn het niet eens met dat besluit."

"De risico's zijn niet voldoende gesignaleerd door alle betrokken partijen", stelt Joustra. "Niemand dacht na over dreiging voor de luchtvaart. De staat Oekraïne niet, maar ook de luchtvaartmaatschappijen, andere landen en internationale organisaties niet."

Het rapport voegt daaraan toe dat Nederlandse ministeries en inlichtingendienst geen informatie hadden over een concrete dreiging tegen burgervliegtuigen in het oosten van Oekraïne. Daarom was er geen aanleiding voor Nederland om vliegmaatschappijen te waarschuwen.

“De risico's zijn niet voldoende gesignaleerd door alle betrokken partijen”
Tjibbe Joustra, voorzitter OVV

Waarschuwing

Wel is er in de weken voor de ramp meerdere malen melding gemaakt van luchtgevechten waarbij helikopters en vliegtuigen zijn neergestort.

Drie dagen voor de crash werd er nog een Oekraïens vrachtvliegtuig van zes kilometer hoogte uit de lucht geschoten.

Joustra speekt dinsdagmiddag van zestien Oekraïense militaire vliegtuigen en helikopters die door de rebellen in de maanden voor de ramp uit de lucht zijn geschoten. 

Ook lag er destijds een waarschuwing van de Amerikaanse generaal Breedlove voor de aanwezigheid van zwaar luchtafweergeschut in het door separatisten gecontroleerd gebied.

Joustra vertelde dinsdagochtend al aan de nabestaanden in Den Haag dat de "risico's niet adequaat zijn ingeschat". 

Overigens was het geen uitzondering dat Malaysia Airlines boven het conflictgebied vloog. "Vrijwel iedereen vloog boven het gebied", aldus Joustra.

160 vluchten

"We hebben eerst uitgezocht welke maatschappijen daar vlogen. Dat bleken er 61. Met 160 vluchten boven het oosten van Oekraïne op 17 juli", zegt Joustra. In de dagen voor de ramp vlogen 61 maatschappijen uit 32 landen door het gebied. 

De voorzitter benadrukt dat in de Chicago Convention is vastgelegd dat een land zelf verantwoordelijk is voor de veiligheid van hun eigen luchtruim en de communicatie daarover. 

"Oekraïne heeft dat niet gedaan, terwijl daar voldoende aanleiding voor was", aldus Joustra nogmaals. 

Video: Reconstructie vlucht MH17 door Onderzoeksraad

Bij bewustzijn

Het valt overigens niet uit te sluiten dat sommige inzittenden van vlucht MH17 enige tijd bij bewustzijn zijn gebleven in de één tot anderhalve minuut waarin het vliegtuig neerstortte.

De Onderzoeksraad voor de Veiligheid acht het "waarschijnlijk dat de inzittenden zich nauwelijks realiseerden wat er met hen gebeurde.''

De inslag van raketdeeltjes was alleen voor de inzittenden van de cockpit meteen dodelijk. De andere inzittenden kregen te maken met extreme omstandigheden: "het oorverdovende geluid van de raketinslag, abrupte afremming en versnelling, decompressie en daardoor mistvorming, teruglopend zuurstofgehalte, extreme kou, het snelle dalen van het vliegtuig en rondvliegende objecten''.

Volgens de OVV heeft een deel van de passagiers hierdoor ernstig letsel opgelopen, waarschijnlijk met de dood tot gevolg.

Anderen raakten hierdoor bewusteloos. Het is niet met zekerheid vast te stellen wanneer de verschillende passagiers precies zijn overleden. Maar de uiteindelijke val op de grond was niet te overleven.

“Waarschijnlijk hebben de inzittenden zich nauwelijks gerealiseerd wat er met hen gebeurde”
Onderzoeksraad voor de Veiligheid

Reflexmatige handelingen

De onderzoekers denken niet dat de slachtoffers na de inslag nog bewust iets hebben kunnen doen. "Wel kan sprake zijn geweest van reflexmatige handelingen zoals het omklemmen van de stoelleuning''.

Op gegevensdragers zoals mobiele telefoons zijn geen foto's of berichtjes van inzittenden van na de inslag aangetroffen. Tijdens de identificatie van de slachtoffers is bij een passagier een zuurstofmasker rond de hals aangetroffen. Het is onduidelijk hoe het masker daar kwam.

Geen zuurstof

Eerder op dinsdagochtend meldden de nabestaanden dat de slachtoffers van vlucht MH17 heel snel na het inslaan van een Buk-raket buiten bewustzijn zijn geraakt en overleden. De nabestaanden werden twee uur eerder ingelicht over het onderzoek door Joustra.

IJzeren brokstukken van een Buk-raket zijn tussen de crewleden, in de romp van het toestel, gevonden. De cockpit is na de inslag van de raket afgescheurd. Daardoor was er geen zuurstof meer en zijn de passagiers bijna onmiddellijk overleden, aldus een nabestaande. 

Video: 'Luchtruim Oekraïne had dicht gemoeten'

Passagiers

Volgens de Onderzoeksraad is het verstrekken van informatie over de passagiers aan boord na de ramp niet goed verlopen.

Betrokken partijen werkten langs elkaar heen. "De Nederlandse crisisorganisatie heeft niet goed gefunctioneerd en bij de betrokken overheidsorganisaties ontbrak het aan regie.''

De Onderzoeksraad keek onder meer naar waarom het twee tot vier dagen heeft geduurd na het bekendmaken van de eerste passagierslijst, voordat alle nabestaanden bevestiging kregen over de dood van hun dierbare(n).

"Bij de vliegramp met MH17 waren met name het ministerie van Buitenlandse Zaken en de Nationaal Coördinator Terrorisme en Veiligheid (NCTV) aan zet. Het was aan hen om informatie te verzamelen en te verifiëren, waarmee de politie vervolgens nabestaanden kon informeren", valt in het rapport te lezen. 

"Het ministerie van Buitenlandse Zaken beperkte zich echter tot de eigen procedures en kaders en gebruikelijke netwerk. De NCTV trok de regie niet naar zich toe, terwijl de situatie daar wel om vroeg." 

"Hierdoor ontbrak een centraal punt waar de beschikbare informatie bijeen werd gebracht, geverifieerd en onderling afgestemd. Gevolg hiervan was dat er niet werd gewerkt met één actuele gezaghebbende passagierslijst waarmee alle partijen gezamenlijk verder konden. Ook liet de landelijke overheid geen inbreng van Malaysia Airlines toe, terwijl daar wel veel informatie voorhanden was."

Buk-raket

Ook staat in het rapport van de OVV dat het passagiersvliegtuig definitief is neergehaald door een Buk-raket van Russische makelij.

De Volkskrant meldde dit dinsdagochtend al op basis van drie bronnen die betrokken zijn geweest bij de totstandkoming van het rapport. Joustra heeft dit gegeven dinsdag bevestigd. 

De raket kwam uit gebied waar pro-Russische rebellen de dienst uitmaakten. Joustra zei dat in antwoord op een vraag van een verslaggeefster van de Volkskrant.

In het eerder dinsdag gepubliceerde OVV-onderzoek staat dat niet duidelijk is wie de raket heeft afgevuurd. De plek van lancering ligt in een gebied dat 320 vierkante kilometer groot is. 

Grenzen

''Het is een gebied waar de grenzen wat fluctuerend waren. Maar het is een gebied waar pro-Russische rebellen de dienst uitmaakten.''

Wie dus op de knop heeft gedrukt is niet bekend. Dat moet nader onderzocht worden, maar dat valt buiten het mandaat van de Onderzoeksraad.

Het is uitgesloten dat MH17 door een ander toestel, bom of meteoor tot ontploffing is gebracht, voegde Joustra eraan toe.

Nabestaanden

Nabestaanden van de rampvlucht verzamelden zich dinsdag bij het World Forum in Den Haag. Zij hebben als eerste te horen gekregen wat de OVV achterhaald heeft over de vliegramp van ruim een jaar geleden.

Om 13.15 uur is het rapport  gepresenteerd op vliegbasis Gilze-Rijen. 

Bij de vliegramp in het oosten van Oekraïne kwamen op 17 juli vorig jaar alle 298 inzittenden om het leven, onder wie 196 Nederlanders.

'Zware dag'

Het rapport zal vooral moeilijk zijn voor de nabestaanden van de slachtoffers, zei minister Bert Koenders van Buitenlandse Zaken eerder op dinsdag in Luxemburg. "Ik denk dat het een hele zware dag voor hen zal zijn vandaag."

Koenders kon nog niet vooruitlopen op de conclusies. "Maar het is belangrijk dat nu hopelijk duidelijk wordt vastgesteld gaat worden hoe dit heeft kunnen gebeuren."

Alle berichtgeving over MH17 in ons nieuwsdossier