De ontknoping van de Amerikaanse presidentsverkiezingen was stroperig traag en ijzingwekkend spannend. Joe Biden boekte met een voorsprong van meer dan vier miljoen stemmen een nipte overwinning. Donald Trump viel, maar het 'Trumpisme' is springlevend. De nieuwe president erft in januari een tot op het bot verdeeld land en een waslijst met enorme uitdagingen.

Onderzoeksbureaus, andere politiek analisten en de media gingen tijdens de campagne voorzichtiger om met de peilingen en verkiezingsmodellen, het debacle van 2016 nog vers in het geheugen. Daarnaast werd op voorhand voorzien dat het tellen langer in beslag zou kunnen nemen dan gebruikelijk.

Desondanks ontstond, vooral in het Democratische kamp, de verwachting dat Biden de eindzege al in de nacht van dinsdag op woensdag zou behalen. Daar moeten tijdens de nabeschouwing lastige vragen over worden beantwoord.

Naarmate de verkiezingsnacht vorderde, verdween dat vooruitzicht uit beeld en werd duidelijk dat een slepende tocht zou volgen. De swingstaten bleven urenlang too close to call, totdat Ohio in Trumps mandje viel en Florida kort na het ochtendgloren in Nederland volgde.

Trump bleek onder meer flinke vorderingen te hebben gemaakt onder kiezers van Latijns-Amerikaanse afkomst in die laatstgenoemde staat, bij wie hij 11 procentpunten beter presteerde dan in 2016. Zijn campagne had in de afgelopen maanden stevig geïnvesteerd in het verbeteren van zijn positie bij die kiezersgroep.

Het schrikbeeld dat Trump verspreidde, dat Democraten ontaarde socialisten zijn, bleek onder meer effectief onder Cubaanse en Venezolaanse Amerikanen, die slechte herinneringen hebben aan extreemlinkse regimes in hun landen van origine.

Biden president: dit heeft Trump voor Amerika betekend
305
Biden president: dit heeft Trump voor Amerika betekend

Stroperig tellen onder hoogspanning

De opkomst was al vóór 3 november enorm. Meer dan 100 miljoen Amerikanen brachten een vroege stem uit. In veel staten werden de mogelijkheden om vervroegd of per post te stemmen uitgebreid, maar niet alle staten hanteerden daarbij dezelfde regels. Waar die stemmen in bijvoorbeeld Florida al vanaf 22 dagen voor de verkiezingsdag mochten worden geteld, mocht dat in Pennsylvania pas vanaf dinsdag 3 november.

Doordat meer Democratische kiezers per post stemden en meer Republikeinen traditioneel naar de stembus gingen, gingen de verhoudingen in de uitslagen minder gelijk op dan gebruikelijk.

In de meeste swingstaten waren de stemmen van de 'verkiezingsdagstemmers' eerder geteld dan die van 'briefstemmers', wat tot een vertekend beeld leidde. President Trump begon doorgaans met een flinke voorsprong, die in de dagen die volgden geleidelijk werd afgebroken door Biden. Dat was echter niet overal het geval: in Arizona was het juist de Republikein die zijn leidende rivaal geleidelijk naderde.

Het stroperige telverloop veroorzaakte, in combinatie met de diepe politieke verdeeldheid in de VS, een atmosfeer van hoogspanning. Iedereen wachtte op kleine cijferupdates uit vijf staten: Pennsylvania, Georgia en North Carolina in het oosten, en Arizona en Nevada in het westen.

Vanaf woensdag wezen aanhoudende trends in de cijfers op een overwinning voor Biden en werd het aantal mogelijke routes dat Trump had om zijn herverkiezing veilig te stellen steeds kleiner. Maar zelfs met de uitslag in zicht bleef de tocht daarnaartoe een beproeving voor het uithoudingsvermogen.

Republikeinen roepen 'vals spel!' zonder bewijzen te leveren

Trump en zijn Republikeinse aanhangers wakkerden de spanningen verder aan door herhaaldelijk te beweren dat de Democraten probeerden de verkiezingen te "stelen" door grootschalig te frauderen. Aannemelijke aanwijzingen daarvoor werden niet gepresenteerd.

De Republikeinen maakten hun onvrede over het verloop van de verkiezingen ook kenbaar door honderden rechtszaken aan te spannen. Hoewel vele daarvan nog lopen, en in onder meer Georgia een hertelling wordt verwacht, lijkt het onwaarschijnlijk dat ze de einduitslag in het voordeel van Trump zullen keren.

Op enkele demonstraties en kleine incidenten op locaties waar werd geteld na, bleven onlusten uit, zowel op de verkiezingsdag als tijdens het tellen. Op meerdere plekken in het land zijn de autoriteiten wel alert op maatschappelijke onrust in de nasleep.

Biden-supporters komen samen op Times Square in de stad New York om de overwinning van de Democraat te vieren. (Foto: ANP)

Overtuigende victorie is geen wondermiddel

De verkiezingen waren nog meer een referendum over het bewind van president Trump dan gebruikelijk aan het einde van een eerste termijn. Dat was het resultaat van zijn harde en confrontatiegerichte regeringsstijl, die nog scherper in de belangstelling kwam te staan door de crises rond het coronavirus, racisme en politiegeweld.

Voorzichtige conclusies die uit de aard en omvang van de overwinning van Biden kunnen worden getrokken, voelen wat tegenstrijdig.

De Democraat behaalde uiteindelijk een duidelijke zege, met landelijk meer dan 4 miljoen stemmen voorsprong op Trump - een aanmerkelijk groter mandaat dan de 2,8 miljoen van Hillary Clinton in 2016 en het grootste aantal stemmen voor een presidentskandidaat uit de Amerikaanse geschiedenis. Hij zal waarschijnlijk eindigen met meer dan driehonderd kiesmannen. Dat het allemaal zo lang duurde, had meer te maken met de scheve verhoudingen tussen staten in het kiescollege dan met de wil van de kiezer.

Trump werd de eerste president sinds 1892 die de popular vote twee keer verloor en de vierde in een eeuw tijd die niet werd herkozen. Hij is de macht kwijt. Dat is een niet te onderschatten overwinning voor de Democraten.

Tegelijkertijd is onmiskenbaar dat de winst van Biden geen nekslag is voor het 'Trumpisme'. Zo'n 70 miljoen Amerikanen, bijna de helft van het electoraat, bleven achter de controversieelste president uit de moderne Amerikaanse geschiedenis staan.

Met hun ruggensteun is het aannemelijk dat de president en zijn geestverwanten controle over de Republikeinse Partij behouden. De 'Grand Old Party', ooit bekend als 'brede tent van het conservatisme', is vermaakt tot een jas die alleen om Trumps schouders past.

Het overbruggen van de diepe kloof tussen hoe Democraten en Republikeinen elkaar en de wereld bezien is, met het naderende vertrek van Trump uit het Witte Huis, niet opeens een simpele klus geworden.

Wie is Harris, de eerste vrouwelijke en zwarte vicepresident?
190
Wie is Harris, de eerste vrouwelijke en zwarte vicepresident?

Monumentale klus voor nieuwe president

Waarschijnlijk zal pas in januari blijken of de Democraten erin zullen slagen de meerderheid in de Senaat over te nemen van de Republikeinen. Dan vindt een tweede ronde plaats in twee onbesliste senaatsraces in Georgia. Sneuvelt de Republikeinse meerderheid niet, dan liggen zeker twee jaren van politieke patstelling in het verschiet.

Ondertussen woedt de coronacrisis in alle hevigheid door, is de Black Lives Matter-crisis naar niemands tevredenheid bezworen en dienen de eerste ingrijpende gevolgen van de klimaatcrisis zich aan.

President Biden en vicepresident Kamala Harris zullen bij hun inauguraties op 20 januari ongetwijfeld even diep moeten ademhalen, voordat de eed van hun lippen rolt.