Amerikanen mogen dinsdag naar de stembus voor alle zetels in het Huis van Afgevaardigden, een kleine derde van de zetels in de Senaat en tal van lokale en regionale politieke functies. De congresverkiezingen (de 'midterms') worden deels gezien als een referendum over de regering van de Amerikaanse president Donald Trump. Hoe ziet de race eruit en wat staat er op het spel?

Huis van Afgevaardigden

  • Amerikaans equivalent van de Nederlandse Tweede Kamer
  • Aantal zetels: 435
    Aantal nodig voor meerderheid: 218
  • Alle zetels op het spel in november

Welke partij heeft de beste kansen?

De Republikeinen hebben nu een meerderheid in het Huis, maar de Democraten lijken bezig aan een opmars. Ze hebben 23 extra zetels nodig om de meerderheid over te nemen. Volgens recente peilingen is de kans dat dit gebeurt zo'n 85 procent - waarbij uiteraard het voorbehoud moet worden gemaakt dat Donald Trump volgens de peilingen in 2016 geen president zou worden.

Wat gebeurt er als de Democraten winnen?

Dan zullen ze het de regering-Trump heel moeilijk maken door nieuwe wetgeving te blokkeren. Mogelijk wordt Trump dan een zogeheten lame duck president - een leider die door een gebrek aan congressionele steun weinig tot niets meer voor elkaar krijgt.

Ook hebben verschillende hooggeplaatste Democraten al laten weten dat ze onderzoeken zullen instellen naar verschillende aspecten van Trumps presidentschap. Zijn belastinggegevens - die Trump tegen de presidentiële tradities in niet heeft vrijgegeven - zullen worden opgevraagd en commissies van het Huis zullen bekijken of sprake is van bijvoorbeeld belangenverstrengeling. Bij een Democratische meerderheid kunnen de afgevaardigden getuigen dagvaarden en vertrouwelijke documenten opvragen.

Een afzettingsprocedure - impeachment - tegen de president zal niet tot de eerste stappen behoren, aldus Democratische leden van het Huis. Eerst zal worden gewacht tot speciaal aanklager Robert Mueller zijn Ruslandonderzoek heeft afgerond.

Het is overigens niet uitzonderlijk dat de partij van de president halverwege zijn eerste termijn de meerderheid in het Huis verliest. Dat overkwam Trumps Democratische voorgangers Barack Obama en Bill Clinton ook. Beiden wonnen twee jaar daarna een tweede regeringstermijn.

Wat gebeurt er als de Republikeinen winnen?

Als de Republikeinse meerderheden in het Huis en de Senaat in stand blijven, zullen de Grand Old Party (GOP) en de regering voortgaan op hetzelfde pad als in de afgelopen twee jaar. Te denken valt dan aan het verder inperken van de macht van de federale overheid en nieuwe belastinghervormingen.

GOP-senaatsvoorzitter Mitch McConnell heeft al beloofd dat afschaffing van de Affordable Care Act (Obamacare), wat vorig jaar mislukte door een dwarsligger in de eigen gelederen, na Republikeinse winst weer prominent bovenaan de agenda komt te staan.

Senaat

  • Amerikaans equivalent van de Nederlandse Eerste Kamer
  • Aantal zetels: 100
    Aantal nodig voor meerderheid: 51
  • 35 zetels op het spel in verkiezingen

Welke partij heeft de beste kansen?

De Republikeinen. De Senaatsverkiezingen zijn getrapt, waardoor er dit jaar maar 35 van de in totaal 100 zetels te verdelen zijn. 26 van die zetels zijn momenteel in Democratische handen.

Om de huidige Republikeinse meerderheid (51 tegen 49 zetels) aan te vechten, moeten de Democraten al hun eigen zetels behouden en twee Republikeinse zetels overnemen. Ze hebben dus geen foutmarge. De kans op een Democratische meerderheid wordt in de recentste peilingen geschat op zo'n 20 procent.

10 van de 26 te vergeven Democratische zetels horen bij kiesdistricten waar Trump een overwinning behaalde tijdens de verkiezingen in 2016. Het is de vraag of de Republikeinse districten waar de Democraten een goede kans op de winst lijken te maken - Nevada, Arizona en Tennessee - genoeg zullen zijn om die onbalans om te draaien.

Wat gaat de winnaar van de meerderheid doen?

Dat is afhankelijk van de verdeling in het Huis. Als de Republikeinen in beide parlementskamers hun meerderheid weten te behouden, zal de regering-Trump met een dijk van een mandaat op dezelfde voet doorgaan.

Mochten de Democraten zowel het Huis als de Senaat in handen krijgen, dan zullen ze Trump het regeren nog moeilijker maken dan wanneer ze alleen het Huis overnemen.

Lokale en regionale politiek

  • 36 gouverneurs van Amerikaanse staten
  • 87 van de 99 staatsparlementen
  • Burgemeesters en duizenden andere regionale/lokale bestuurders en functionarissen

Vier opvallende zaken rond de verkiezingen

1. Kandidatenlijst diverser dan ooit tevoren

Een recordaantal van 410 vrouwen, persons of color en lhbt'ers is in de race voor een zetel in het Huis of de Senaat of een gouverneurschap. Er kan een groot aantal mijlpalen worden bereikt, zoals de eerste vrouwelijke Afro-Amerikaanse gouverneur, de eerste openlijk homoseksuele en transgender gouverneurs en de eerste lesbische afgevaardigde van Indiaanse afkomst.

Het totale aandeel van de kandidaten dat wit en man is bedraagt 58 procent, becijferde The New York Times. Dat is een lager percentage dan in de vorige vier verkiezingen.

De diversiteit is niet gelijk verdeeld over de partijen. Bij de Democraten is 41 procent van de kandidaten een man met een lichte huidskleur, bij de Republikeinen is dat zo'n 75 procent. Ter duiding: ongeveer een derde van de Amerikaanse bevolking valt onder die omschrijving.

"Het gevoel heerst dat onze gemeenschappen worden aangevallen, en dat wij de beste voorvechters zijn voor beleid waarmee wordt teruggevochten", zei Sayu Bhojwani, voorzitter van New American Leaders, een organisatie die immigranten helpt zich verkiesbaar te stellen voor politieke functies, tegen de Amerikaanse krant. Ook andere activisten en deskundigen wijzen die reden aan als verklaring voor de sterk toegenomen diversiteit onder Democratische kandidaten.

2. Verkiezingen in teken van nationale verdeeldheid

De diversiteit onder de Democratische kandidaten is niet het enige teken dat identitaire aspecten, zoals ras en seksuele voorkeur, een prominente rol spelen.

Tijdens de verkiezingscampagne verstuurde een Trump-aanhanger uit Florida een tiental bompakketten naar Democratische politici en andere Trump-critici en pleegde een antisemiet een aanslag op een synagoge in Pittsburgh, waarbij elf mensen om het leven kwamen.

Die twee incidenten hebben geleid tot veel vingerwijzen over en weer; zowel de Democraten als de Republikeinen beweren dat het andere kamp het politieke klimaat verziekt met zo veel haat, dat dit uitingen van geweld in de hand werkt. Daarbij wordt zelden de hand in eigen boezem gestoken - het is de tegenstander die het fout doet.

Veel conservatieven, onder wie Republikeinse congresleden, suggereren dat de pakketbommen waren georkestreerd door de Democraten zelf, als verkiezingsstunt. Trump haalde zijn favoriete stokpaard van stal en gaf media die kritisch op zijn regering zijn de schuld van het geweld.

Op hun beurt legden Democraten en regeringskritische media de schuld bij Trump en de zijnen. De confrontationele retoriek van de president heeft direct geleid tot de aanslag in Pittsburgh, meldde onder meer CNN, zelfs al lijkt de dader Trump te beschouwen als een door Joodse belangen gecontroleerde stroman.

Een karavaan van Midden-Amerikaanse vluchtelingen op weg naar de VS domineert de verkiezingsretoriek in de staart van de campagne. Naar verwachting komt de karavaan rond de verkiezingsdag aan. (Foto: AFP)

3. Vluchtelingenkaravaan als campagnemiddel

In aanloop naar de verkiezingen deed Trump precies wat hij ook deed tijdens de campagne die hem tot president maakte: hij woonde massabijeenkomsten van zijn aanhangers bij en zette vooral in op de goede staat van de economie, de dreiging van migratie en de Democraten van de VS een soort Venezuela willen maken. 'Jobs, not mobs' ('Banen, geen losgeslagen menigtes', red.), was het motto. 

Op een verkiezingsbijeenkomst in het Texaanse Houston - een Republikeinse thuiswedstrijd - omhelsde Trump twee weken geleden de benaming 'nationalist', iets wat hij eerder alleen in bedekte termen deed. "Weet u, ze hebben een woord - het is een beetje ouderwets geworden - het heet een 'nationalist'. En ik zeg, mogen we dat woord echt niet gebruiken? Weet u wat ik ben? Ik ben een nationalist. Nationalist. Niks mis mee. Gebruik dat woord."

De president zei na afloop tegen journalisten dat hij zich niet bewust was van de racistische connotaties die zijn verbonden aan die term, maar erg waarschijnlijk is die uitleg niet. Wat meer voor de hand ligt, is dat Trump de term bewust gebruikt om de harde kern van zijn achterban aan te spreken - de mensen die de massabijeenkomsten bijwonen waar spreekkoren als "CNN sucks!" en "Lock her up!" ('Sluit haar op!' over Hillary Clinton, red.) klinken.

Hoewel de gewone Amerikaan zich volgens peilingen meer zorgen maakt over de staat van de gezondheidszorg dan de grensbescherming, zet Trump in de laatste fase van de campagne vol in op immigratie. Een karavaan van enkele duizenden vluchtelingen uit Centraal-Amerika, die door Mexico richting de Amerikaanse grens trekt, dient daarbij als welkom praktijkvoorbeeld.

Trump beweerde dat onder die vluchtelingen ook "mensen uit het Midden-Oosten" en "bendeleden" zijn. "Ik heb heel goede informatie", voegde hij daaraan toe, maar de feitelijke onderbouwing bleef uit. De president heeft aangekondigd duizenden militairen naar de grens te zullen sturen om de grensbewaking te ondersteunen.

Later liet hij weten dat die soldaten wat hem betreft "een steen als een geweer" mag beschouwen. Met andere woorden: mochten de migranten bij onrust aan de Amerikaanse grens met stenen gooien, dan mag er van Trump met scherp worden geschoten.

4. Gevecht voor de opkomst

Het opkomstcijfer bij de presidentsverkiezingen ligt meestal rond de 60 procent. Bij de midterms is dat aanzienlijk lager, met gemiddeld zo'n 40 procent. Er is zowel de Democraten als de Republikeinen dus veel aan gelegen hun eigen achterban naar de stembus te krijgen, vooral in kiesdistricten waar de strijd spannend lijkt te gaan worden.

In verschillende staten zijn initiatieven genomen om de balans te beïnvloeden. Georgia is een in het oog springend voorbeeld. Daar is de Democraat Stacey Abrams in de peilingen verwikkeld in een nek-aan-nekstrijd om het gouverneurschap met de Republikein Brian Kemp.

Kemp is momenteel 'secretary of state' van Georgia, een fuctie die onder meer het houden van toezicht op het verkiezingsproces behelst. Wat betekent dat hij nu toezicht houdt op zijn eigen campagne.

Kemp liet in de afgelopen twee jaar ruim 10 procent van de geregistreerde kiezers, zo'n 350.000 mensen, uit het kiesregister verwijderen. Ook werden de identificatie-eisen aangescherpt tot op het punt waarop een verkeerd geplaatste komma een registratie ongeldig maakt. Amerikanen uit minderheidsgroepen - die gemiddeld vaker op Democraten stemmen - werden onevenredig getroffen door die maatregelen. Bovendien zijn 214 stemlocaties, vooral in armere plattelandsdistricten waar veel minderheden wonen, door de staat gesloten.

Ook in andere staten worden methoden zoals het herindelen van kiesdistricten gebruikt om de verkiezingsuitkomst te beïnvloeden. De Republikeinen doen dat het vaakst, maar ook de Democraten zijn er niet vies van.

Op basis van peilingen en vroegstemmers ziet het ernaar uit dat de kwesties die heel de VS de afgelopen tijd hebben beziggehouden - zoals de hoogst omstreden benoeming van opperrechter Brett Kavanaugh en de bompakketten gericht aan oppositiefiguren - hebben gezorgd voor een hoger opkomstcijfer dan gebruikelijk. Het is nog onduidelijk of dit in gelijke mate geldt voor Democraten en Republikeinen en in hoeverre die trend zich zal doorzetten op de verkiezingsdag.