Achtergrond

Twijfels over eerlijkheid stembusgang Turkije

De spanning stijgt in aanloop naar de verkiezingen in Turkije aanstaande zondag, en daarmee ook de angst voor stembusfraude. Vooral in het zuidoosten van het land, waar de Koerdische bevolking in de meerderheid is, heerst die vrees.

In dat deel van Turkije gaat de strijd om de gunst van de kiezers tussen de AK-partij (AKP) van de zittende president Recep Tayyip Erdogan en de Koerdisch-georiënteerde Democratische Partij van de Volkeren (HDP).

Voor Erdogan en de AKP is het van belang de HDP onder de kiesdrempel van 10 procent te houden. Op die manier kan worden voorkomen dat de verschillende oppositiepartijen een meerderheid in het parlement veroveren.

Eerder lekten videobeelden uit van een bijeenkomst van Erdogan met mensen van zijn partij, waarin hij hen opriep de HDP-aanhangers actief te benaderen en zo vroeg mogelijk bij de stembureaus aanwezig te zijn. "Jullie weten wie wie is in jullie buurten, doe wat nodig is", werd de president op Twitter geciteerd. 

In Turkije geldt binnen de kiesdistricten het 'eerste over de streep'-principe, waarbij de uiteindelijk grootste partij alle zetels in een district wint. Kanttekening daarbij is dat die partij dan wel landelijk de kiesdrempel moet halen. Lukt dat niet, dan gaan de gewonnen stemmen in dat district naar de partij die de drempel wel haalde.

Kiesdistricten in het zuidoosten van Turkije worden doorgaans door de HDP of de AKP gewonnen, waardoor er in dit gebied voor de AKP tot wel tachtig parlementszetels extra te verdienen zijn.

Kieswet

De grote belangen die voor Erdogan en AKP spelen - een omschakeling naar een door hen voorgestelde regeringsvorm, in combinatie met recente wijzigingen aan de kieswet - voeden de angst voor stembusfraude.

In maart stemden de AKP en diens verkiezingspartner, de Partij van de Nationalistische Beweging (MHP), voor wijzigingen waarmee door de regering voorgedragen staatsambtenaren aan het hoofd van de stembureaus geplaatst kunnen worden.

"We gaan ervan uit dat zij onpartijdig zijn, maar daar hebben we zo nu en dan wel onze bedenkingen bij", zegt advocate Deniz Günes, een vrijwilliger voor Sensiz Olmaz ('Niet zonder jou'). Deze organisatie roept advocaten op om paraat te staan bij stemlokalen voor mogelijke problemen rondom de te volgen procedures.

Bovendien is het voor de politie en het leger nu toegestaan om stembureaus binnen te gaan, wat kiezersintimidatie in de hand kan spelen. Daarnaast kunnen de autoriteiten besluiten stembussen te verplaatsen of kiesdistricten opnieuw in te delen.

De meest controversiële wijziging betreft de geldigheid van stembiljetten zonder stempel. Tijdens het constitutioneel referendum van april vorig jaar besloot de hoogste kiesraad van Turkije een groot aantal stembiljetten die niet was voorzien van een stempel van de verantwoordelijke stembusbeambten, toch mee te tellen. Die praktijk is nu gelegaliseerd door de wijzigingen aan de kieswet.

Fraude

Volgens Günes was er tot aan het referendum over de voorgestelde omschakeling naar een nieuwe regeringsvorm in 2017 veel vertrouwen in de eerlijkheid van de stembusgang in Turkije. 

“Tijdens het referendum is er zo overduidelijk geknoeid met het resultaat dat meer mensen er nu van doordrongen zijn geraakt dat een verkiezingsuitslag niet per definitie meer een afspiegeling van de wil van het volk is.” 

Toch wil de advocate niet wanhopen, te meer er nu voor het eerst een aantal politiek partijen samen zijn gekomen om toe te zien op een eerlijker stemproces: de seculiere Republikeinse Volkspartij (CHP), de Gelukszaligheidspartij (Saadet), de conservatief-nationalistische Goede Partij (IYI) en de HDP. 

Daarnaast reizen er vertegenwoordigers van vakbonden, advocaten en andere waarnemers naar het gebied. "Iedereen is ervan doordrongen dat deze verkiezingen van doorslaggevend belang voor het land zijn. Iedereen zet een stap extra", aldus Günes.

"Als advocate geloof ik in het recht en dat het recht zal zegevieren. Als de verkiezingen eerlijk verlopen en de uitslag voortvloeit uit de wil van het volk, dan zal ik, en met mij vele anderen, het democratisch besluit respecteren. Maar als de uitslag niet representatief is, dan is er een misdaad gepleegd en moet er iemand rechtspreken."

Vastberaden

"Als er al veel verkiezingsfraude gepleegd wordt, dan zal het vooral in het overwegend Koerdische zuidoosten zijn, waar de HDP het sterkst is. Daar is het voor internationale waarnemers heel moeilijk om echt toezicht te houden, dankzij de noodtoestand die geldt voor het land", aldus Turkije-deskundige Lily Sprangers.

Volgens de Nederlandse afdeling van de HDP is de rol van de verkiezingsbeambten de grootste risicofactor tijdens de aankomende verkiezingen. "De aanwezigheid van leger en politie is inmiddels normaal geworden", zegt een woordvoerder van de partij.

Door de wijzigingen aan de kieswet zijn er al talloze stembussen verplaatst vanuit dorpen waar de HDP de grootste partij is, naar naburige dorpen waar de AKP tijdens de laatste verkiezingen als winnaar uit de bus kwam.

Mehdi Eker, een parlementslid voor de AKP namens de stad Diyabakir, zei afgelopen maandag in gesprek met Financial Times dat de maatregel de stembusgang moet beschermen tegen invloeden van de Koerdische afscheidingsbeweging PKK, die door Turkije verantwoordelijk wordt gehouden voor talloze terreurdaden.

Naar schatting zullen een kleine 150.000 mensen in het zuidoosten dit jaar tot wel 20 kilometer verder moeten reizen om hun stem uit te brengen, waarbij ze onderweg controleposten zullen tegenkomen. "De vraag is of de HDP het onder deze omstandigheden lukt boven de kiesdrempel uit te komen", meent Sprangers.

De woordvoerder van de HDP in Nederland denkt dat de maatregelen de vastberadenheid van Koerdische stemmers alleen maar zullen vergroten. "HDP-aanhangers weten wat hun stem waard is. Dit sterkt hen alleen maar in die overtuiging."

Intimidatie

Het ontmoedigingsbeleid gaat hand in hand met intimidatie van met name de HDP, door Erdogan en zijn AKP steevast weggezet als 'terroristisch'.

De presidentskandidaat van de HDP is voormalig partijleider Selahattin Demirtas, die in november 2016 opgepakt werd op verdenking van 'het leiden van een terroristische organisatie', 'haatzaaien' en 'campagne voeren voor een terroristische organisatie'. 

Medestanders zeggen dat zijn gevangenzetting een politiek gemotiveerde beslissing was. "Hij is het slachtoffer van de politiek van Erdogan", laat de woordvoerder van de HDP in Nederland weten.

Erdogan houdt Demirtas verantwoordelijk voor de 53 doden die vielen tijdens protesten in het zuidoosten van Turkije in 2014. De betogingen volgden op de oproep van Demirtas om te protesteren tegen de Turkse terughoudendheid om in te grijpen tijdens de belegering van de Koerdische stad Kobani in Syrië door Islamitische Staat (IS).

Volgens de Turkse krant Evrensel zijn er in heel Turkije deze maand alleen al meer dan 50 campagnevoerders en waarnemers van de HDP veelal zonder reden vastgezet. 

De mensenrechtenorganisatie IHD Amed heeft sinds het uitroepen van vervroegde verkiezingen in april 93 geweldsincidenten tegen leden van de partij geteld. Mensen van de partij van Erdogan kregen in die periode twee keer met geweld te maken. 

Afgelopen week deelde Demirtas een verkiezingsboodschap vanuit de gevangenis. Daarin zei hij dat wat Turkije nu doormaakt onder Erdogan slechts een "trailer" is van wat het land te wachten staat. Volgens Demirtas moet "het enge gedeelte van de film" nog komen.

Lees meer over:
Tip de redactie