De Provinciale Statenverkiezingen zouden eigenlijk over de provincie moeten gaan, maar draaien dit keer als nooit te voren maar om één ding: de Eerste Kamer. 

De leden van de Eerste Kamer worden indirect gekozen, maar hebben in ons parlementair stelsel wel het laatste woord. Volgens hoogleraar staatsrecht Wim Voermans moet er nog eens grondig gekeken worden naar de rol van de Senaat.

Wetsvoorstellen die door de Tweede Kamer zijn aangenomen, worden in ons parlementaire stelsel nog eens tegen het licht gehouden door de Eerste Kamer. 

De senatoren kijken voornamelijk naar de juridische haalbaarheid en uitvoerbaarheid van de wetten, maar zijn zeker niet a-politiek. 

Dat werd ook het kabinet pijnlijk duidelijk toen in december vorig jaar drie PvdA-senatoren de zorgwet van minister Schippers (Volksgezondheid) verwierpen.

Het laatste woord

Dat is ook gelijk het belangrijkste wapen van de Senaat: het recht om wetsvoorstellen te vetoën. De Eerste Kamer heeft namelijk niet het recht zelf met wetsvoorstellen te komen of om voorstellen te amenderen.

Hoogleraar staatsrecht Voermans vindt dat er nog eens goed gekeken moet worden naar het feit dat de senatoren het laatste woord hebben in onze democratie. 

Hoewel het via grondwetswijzigingen moeilijk wordt om de Eerste Kamer te hervormen zolang het zelf niet vindt dat het hervormd moet worden, kan wel de rol van de Kamer worden aangepast, zo denkt de hoogleraar.

"De Senaat moet niet langer het uiteindelijke vetorecht hebben over wetsvoorstellen die al door de Tweede Kamer zijn aangenomen", aldus Voermans. 

In plaatst daarvan zou na verwerping van een wetsvoorstel het voorstel opnieuw moeten worden ingediend bij de Tweede Kamer, die zich dan over de bezwaren kan buigen en er al dan niet gehoor aan kan geven. Daarna gaat het dan weer naar de Eerste Kamer, die het dan weer behandelt.

Voermans: "Als ze er na drie lezingen niet uitkomen, krijgt de Tweede Kamer de beslissende stem. Dat kan je regelen via een gewone wet."

Langlopende discussie

De rol van de Eerste Kamer is al langer voer voor discussie. VVD-fractieleider in de Tweede Kamer Halbe Zijlstra beklaagde zich vaker over senatoren die "Tweede Kamertje" speelden. Omdat het kabinet geen meerderheid heeft in de Senaat moet het op zoek naar een meerderheid in dat huis.

Als de Eerste Kamer enkel een reflectiekamer is, zou dat niet moeten uitmaken. Dat er gezocht moet worden naar meerderheden in zowel de Tweede als Eerste Kamer, maakt ook de Senaat een politieke kamer.

Wat de rol van de Eerste Kamer echt is, is ook niet duidelijk. Een wettelijke taakomschrijving heeft de kamer, die in 1815 werd opgericht om de Belgische adel een gegarandeerde zetel in de volksvertegenwoordiging te bieden, niet. Tot het revolutiejaar 1848 bepaalde namelijk de koning wie er zitting nam in de Senaat.

Toen de Belgen zich in 1830 van het Koninkrijk afscheidden, verloor de Eerste Kamer eigenlijk zijn functie. Voermans: "Bij de afscheiding van de Zuidelijke Nederlanden in 1830 verloor de Eerste Kamer zijn echte bestaansrecht. Of de Eerste Kamer nog nodig is, kun je je serieus afvragen."

Gedurende de loop van de geschiedenis is wel vaker de vraag opgeworpen wat de rol van de Senaat in onze democratie vervult. Architect van ons huidig parlementair stelsel Johan Thorbecke was nog voor de afschaffing van de Eerste Kamer omdat het een kamer "zonder grond en zonder doel" was.

Hij bleef, net als de andere criticasters die zich in de loop van de geschiedenis tegen de Senaat hadden gekeerd, in de minderheid.

De nieuwe rol die Senaat kreeg toebedeeld was dat de senatoren de laatste check waren tegen de "waan van de dag", en dat is een rol die deze reflectiekamer zichzelf nog steeds toekent. Die rol is echter meer gebasseerd op conventies dan op de wet.

Roep om onderzoek

VVD-senator Loek Hermans wil echter dat het huidige parlementaire stelsel en ook de rol van de Eerste Kamer nog een goed tegen het licht wordt gehouden en heeft gevraagd om een onderzoek naar het bestel.

"Het is 35 jaar geleden dat we voor het laatst naar het functioneren van ons staatsbestel hebben gekeken, terwijl het politieke landschap enorm is veranderd", zegt Hermans. "Uiteindelijk is de Eerste Kamer natuurlijk een politiek orgaan dat het vetorecht heeft."

Hij wil dat de staatscommissie die onderzoek doet naar het stelsel kijkt of het bestel zoals we dat nu hebben nog wel bijtijds is en oplossingen biedt om te voorkomen dat op enig moment de politieke besluitvorming totaal vastloopt.

"Andere landen, zoals Frankrijk, hebben in hun tweekamerstelsel een commissie die met de Kamers onderhandelt om tot een oplossing te komen. Dat zou een oplossing kunnen zijn", aldus Hermans. "We moeten daarom goed kijken of ons systeem nog functioneert zoals het was bedoeld."

Het voorstel van Hermans om onder andere de rol van de Senaat nog eens tegen het licht te houden vindt Voermans dan ook een goed idee. Maar hervorming van de Eerste Kamer is volgens de hoogleraar een zinloze exercitie zolang de Senaat zichzelf niet de vraag stelt wat zijn rol in het parlementair bestel is.

Voermans: "Voor afschaffing moet de Grondwet worden gewijzigd en daarover beslist de Senaat mee. Zo is het uiteindelijk de Eerste Kamer zelf die over haar eigen bestaansrecht gaat." 

Toch vindt hij dat de senatoren een nuttige functie hebben. Ook Voermans vindt het goed dat de reflectiekamer nog eens naar de juridische deugdelijkheid van wetsvoorstellen kijkt en los van de waan van de dag opereert.

Dat betekent wel dat tot er niets verandert aan de rol van de Senaat en de politiek niet in staat is vanzelfsprekende meerderheden te halen in beide Kamers, de Provinciale Statenverkiezingen niet over de provincie, maar over de samenstelling van de Eerste Kamer blijven gaan.

Hulp nodig bij het bepalen van uw stem? Doe hier onze stemtest

Meer langere verhalen en achtergronden op NUweekend