De rede van de Israëlische premier Benjamin Netanyahu in het Amerikaanse Congres was deze week ondanks het uitzinnige applaus van Republikeinse afgevaardigden een nieuw dieptepunt in de relatie tussen de twee landen. 

De Democratische voorzitter van de Senaat, vicepresident Joe Biden en tientallen Democratische afgevaardigden kwamen niet opdagen. Ook president Barack Obama ontving de Israëlische gast niet en bekritiseerde diens uitlatingen fel.

Tegelijkertijd is overduidelijk dat Netanyahu de kans om te spreken in het Congres aangreep voor een verkiezingsstunt in aanloop naar de Israëlische stembusgang op 17 maart.

“Theater is een machtig wapen en de timing is perfect gekozen.”
Midden-Oostendeskundige Bertus Hendriks

"Er is niets nieuws in wat hij heeft verteld, maar het was wel effectief. Meer dan 22 keer bracht hij de aanwezigen tot een staande ovatie. Ik denk dat dit bij veel mensen goed is aangekomen in Israël. Theater is een machtig wapen en de timing is perfect gekozen", legt Midden-Oostendeskundige Bertus Hendriks van het Instituut Clingendael uit.

In het congres sprak Netanyahu over de dreiging die uitgaat van de nucleaire ambities van Iran. Over het kernprogramma van dat land, de nemesis van Israël, werd deze week juist onderhandeld in het Zwitserse Genève door onder andere Amerika.

Maar in tegenstelling tot Obama wil Netanyahu helemaal geen akkoord met Iran, dat volgens hem niet te vertrouwen is.

Deuk in relatie

Netanyahu zal na een eventuele herverkiezing wel degelijk moeten werken aan de deuk die de relatie tussen de beide landen opliep door zijn toespraak. De landen zullen niet uit elkaar groeien, zo vermoeden analisten, ook al hebben Obama en Netanyahu een persoonlijke afkeer van elkaar.

Obama zelf heeft de relatie met Israël als ''onbreekbaar'' betiteld. Hij vreest wel dat Netanyahu zijn land naar "totale isolatie" voert.

Zeker in een Midden-Oosten dat in lichterlaaie staat, lijkt Israël volstrekt op de steun van Washington te kunnen blijven vertrouwen. Maar het is niet meer zo zoals het geweest is, vrezen veel Israëli's. Het imago van de kleine David die zich op het strookje Israël tegen de machtige Goliath verdedigt, lijkt historie.

Voor veel Europeanen is Israël nu een van de strijdende partijen in het Midden-Oosten, een partij die land bezet houdt, VN-resoluties negeert en burgers bombardeert. Zelfs in Nederland, waar ooit het nijvere jonge land van kibboetsen werd bewonderd, schrappen bedrijven banden met Israëlische partijen wegens Israëls bezetting van Palestijns land.

Volgens opiniepeilingen in de VS is een grote meerderheid daar nog steeds pro-Israël. Maar net als in Europa neemt de sympathie voor het beleid van de Israëlische regering af, vooral onder jongere generaties.

Groeiende argwaan in Amerika

Ook onder Amerikaanse Joden, die traditioneel op Obama's Democratische Partij stemmen, groeit de kritiek op de steeds rechtser wordende regeringen in Jeruzalem.

De Joodse Amerikanen hebben ook steeds meer kanalen om die kritiek te spuien. Het monopolie van de machtige Joodse pro-Israël-lobby van de Aipac (American Israel Public Affairs Commmittee) wordt doorbroken door Joodse groepen zoals J Street en de Jewish Voice for Peace, om nog maar te zwijgen van de stroom critici op internet.

De groeide argwaan in de VS over het Israëlische beleid baart veel Israëli's zorgen. De VS steunen al heel lang en soms heel alleen de politiek van Israël. De angst dat Israël straks alleen komt te staan als een 'schurkenstaat', vormt een serieuze "strategische bedreiging" volgens denktanken in Israël, zoals bijvoorbeeld Jewish Centre for Public Affairs.

In aanloop naar de verkiezingen van 17 maart lijkt Netanyahu echter een goede zet te hebben gedaan. Volgens Hendriks voert de Israëlische premier een logische strategie.

“Hij moet zorgen dat de debatten niet gaan over de sociaaleconomische problemen.”
Bertus Hendriks

De Israëlische bevolking roert zich over sociaaleconomische problemen, vooral de hoge kosten van het levensonderhoud, die kiezers meer treffen dan de al decennia oude nucleaire dreiging uit Iran of de soennitische extremisten in Syrië en de Sinaï.

''Op nationale veiligheid moet hij het winnen. Hij moet zorgen dat de debatten niet gaan over de sociaaleconomische problemen", legt Hendriks uit. Bovendien laat de toespraak zien dat hij niet bang is om de VS van repliek te dienen waar nodig en dat lef hem bepaald niet vreemd is.

Nek-aan-nek

Kortweg zou deze toespraak voor Netanyahu het verschil kunnen betekenen tussen verkiezingswinst en -verlies.  Verschillende peilingen in Israël laten namelijk verschillende uitkomsten zien. De conclusie luidt dat het een nek-aan-nekrace wordt tussen Netanyahu's Likud-partij en de centrum-linkse Zionistische Unie. 

Het feit dat 62 procent van de Israëli's volgens een peiling van de Jerusalem Post denkt dat de Amerikanen de verkiezingen proberen te beïnvloeden, speelt Netanyahu in ieder geval in de kaart. 

''Er is geen direct bewijs, maar er zijn wel aanknopingspunten. En veel Israeli's leggen het verband'', zei Danny Ayalon deze week tegen het Amerikaanse Fox News. De voormalig ambassadeur van de VS vervolgde: ''Israeli's dagen uit en zullen zich tegen welke bemoeienis dan ook keren."

De relatie tussen de beide landen zal echter niet verloren gaan. ''Ze komen er wel weer overheen, al hebben de VS wel zoiets van: Israël moet dit oplossen.’’ 

Meer langere verhalen en achtergronden op NUweekend