Voor het eerst in het politieke bestaan van Alexander Pechtold stijgt D66 in de peilingen in de laatste dagen voor de verkiezingen.

De tweestrijd tussen links en rechts breekt de democraten vaak op, nu wint de middenpartij juist terrein.

Het is voor Pechtold het bewijs dat zijn partij er goed aan deed een optimistische campagne te voeren zonder moddergooien. De D66-leider deelt complimenten uit waar andere lijsttrekkers elkaar de loef afsteken.

Pechtold ziet vrijheid voor iedereen, zonder misleidende symbolen uit het verleden, als ideaalbeeld voor Nederland.  

"Aanpassen betekent dat je naar school gaat en een baan zoekt. Iedereen moet zich aan de wet houden. Dat betekent niet dat je verplicht boerenkool moet eten."

Tegelijkertijd ligt kritiek op het gebrek aan diversiteit op de kandidatenlijst gevoelig voor de man die premier wil worden van alle Nederlanders. "U zegt eigenlijk: zet er eens een moeilijke naam bij, dan is iedereen weer gerust."

Pechtold: 'Rutte benoemt te weinig goede kanten van land'
Pechtold: 'Rutte benoemt te weinig goede kanten van land'

Als we kijken naar het milieu heeft D66 zich gepositioneerd als groene partij. In het verkiezingsprogramma staat dat vervuilers moeten gaan betalen. Dan is een verpakkingsbelasting en een kilometerheffing toch sympathieke voorstellen?

"Wij zijn voor kilometerbeprijzing. Overigens halen we daar geen geld mee op, maar maken we het hebben van de auto goedkoper en belasten we het gebruik. Dat wordt dus netto niet duurder. En de files nemen af, dat is beter voor het klimaat."

Maar zoals GroenLinks het voorstelt?

"Nee. Dat is absurd. Voor mensen met een modaal inkomen die autorijden wordt het 100 tot 150 euro per maand duurder. Dat is niet te doen." 

Bij GroenLinks denken mensen aan milieu, bij het CDA aan normen en waarden, bij de PVV aan immigratie. Wat zou u willen waar mensen aan denken bij D66?

"Onderwijs. Dat roepen mensen ook al."

Is dat op dit moment een moeilijk te verkopen thema?

"Nee. Bij alle gesprekken die ik geef, speelt onderwijs een rol. Mensen weten dat D66 het ook regelt."

Ik kan me ook voorstellen dat wanneer het over de Nederlandse identiteit gaat, mensen niet direct denken: hoe krijgen we kleinere klassen.

"Dan is het de vraag: ga je met zijn allen in de klas het Wilhelmus zingen of heb je goede discussies over hoe je met elkaar omgaat?"

U refereert aan het plan van CDA-leider Buma. U pleit voor die bredere klassen zodat je op die manier een samenleving creëert waarin je breder kijkt dan alleen je eigen achtergrond. Er zijn ook partijen die zeggen: we moeten onze identiteit sterk maken zodat de nieuwkomers zich makkelijk kunnen aanpassen. 

"Ik vind dat mensen mee moeten doen. Aanpassen betekent dat je naar school gaat en een baan zoekt. Iedereen moet zich aan de wet houden. Dat betekent niet dat je verplicht boerenkool moet eten."

"Maar als je aan de ene kant die oer-Hollandse gedachte hebt van het Wilhelmus zingen…

"Is dat een oer-Hollandse gedachte?"

Dat noem ik een cultureel conservatieve gedachte.

""Als je aan mensen op straat vraagt wat typisch Nederlands is, dan krijg je veel verschillende opmerkingen. Toen Máxima zei: ik heb dé Nederlander niet gevonden, vond ik dat een compliment. Ze zei: kijk eens wat een prachtige, veelzijdige samenleving. Sommigen zagen dat als een belediging. Ik niet."

Mensen worstelen met het lastig te definiëren van de Nederlandse identiteit. Politieke partijen reageren er heftig op.

"Wij niet."

Waarom niet?

"Omdat identiteit voor mij niet vastzit in begrippen maar meer een houding is. De Nederlandse identiteit is tolerantie, verdraagzaamheid en vooral vrijheid. Vrijheid om te zijn wie je bent, te zeggen wat je wilt, te geloven wat je wilt. Dát is onze identiteit."

Vrijheid is ook zeggen dat je je niet meer thuisvoelt in een wijk waar je al veertig jaar woont.

"Daar zijn lokale bestuurders druk mee bezig. Er wordt in die wijken gevarieerder gebouwd. In het woonakkoord staat dat er met name voor de middeninkomens nieuwe huizen komen zodat er in de sociale sector meer beschikbaar komt." 

Dat is een heel pragmatische oplossing.

"Dat is vaak in het leven. Emotionele oplossingen in de politiek brengen je geen stap verder."

Het is ook een cultureel vraagstuk.

"D66 vindt dat iedereen de vrijheid moet hebben om een mening te geven. Maar we willen wel de volgende dag een oplossing vinden."

"In Amsterdam bouwen we met de VVD en SP nu meer sociale woningen dan in de hele periode dat Asscher daar als wethouder zat. Dan vat je de koe bij de hoorns."

Is het een gevaar dat partijen hameren op de joods-christelijke waarden?

"Dat vind ik altijd beperkend. Historisch gezien klopt er ook geen bal van. Tachtig jaar geleden was het in dit land nog een probleem wanneer je als protestant met een katholiek thuiskwam. Zo rabiaat waren ze hier nog niet zo lang geleden."

"Ik vind onze vlag prachtig en ons volkslied is zeer historisch. Op school kun je er alleen beter over vertellen in plaats van het alleen te zingen. Dan kun je uitleggen wat 'van Duitsen bloed' betekent. Je moet vertellen wie die koning van Spanje is. Als je een kind zomaar het Wilhelmus laat zingen denk hij: 'he, wat is dit?'"

Snapt u mensen die hun wijk zien veranderen terugvallen op symbolen zoals de vlag en het volkslied?

"Ik zie en ik snap dat sommigen behoefte hebben aan nieuwe vastigheid. Alleen die vastigheid is er nooit geweest."

Maar er is wel behoefte aan, dat zegt u zelf ook.

"Die behoefte aan vastigheid was er minder toen de pastoor je nog kwam vertellen wat je moest, stemmen waar je je vlees moest kopen en wanneer het volgende kindje kwam. 

"We komen uit een tijd waar niet het individu bepalend was, maar waar groepen met behoorlijke onderlinge controle het individu tot groepsdenken maakten."

Over diversiteit. U profileert zich als mogelijke premier van alle Nederlanders. Als ik naar de kandidatenlijst van D66 kijk, zie ik maar twee namen met een niet-westerse achtergrond. Salima Belhaj op 14 en Achraf Bouali op 16.

"En Vera Bergkamp dan?"

Zij zal met een Nederlandse naam en blonde haar denk ik niet geconfronteerd worden met het racisme en discriminatie waar andere allochtonen wel mee te maken krijgen.

"Haar vader is toch Marokkaans?"

Het probleem met racisme bij Marokkaanse Nederlanders is dat ze niet worden uitgenodigd omdat ze een andere achternaam hebben.

"Weet je hoeveel moeite zij soms heeft dat zij met haar vrouw een gezellig Hollands gezin vormt? Ze komt ervoor uit dat ze lesbisch is en ze is half Marokkaans. Dat is zeer gevarieerd en staat bij ons op plek 6."

Maar zij zal waarschijnlijk niet aangesproken worden over de hoofddoek die ze nooit draagt. U snapt denk ik wel wat ik bedoel.

"Ik laat u een pad inlopen dat ik zelf smal vind. Je hebt een voor u en mij rare achternaam en dan ben je een niet-westerse allochtoon."

Ik heb het over die personen die op het eerste gezicht vanwege hun naam en uiterlijk te maken kunnen krijgen met racisme en discriminatie op de arbeidsmarkt.

"D66 loopt daarin voorop."

De kritiek is juist dat de kandidatenlijst niet divers genoeg is. 

"Ik heb hard gewerkt aan een prachtige gevarieerde lijst. Alles staat erop. De regio's, geaardheden, achtergronden Soms zijn ze zichtbaar en soms onzichtbaar.

Salima Belhaj en Achraf Bouali benadrukken hun afkomst ook.

"En Rens Raemakers, onze nummer 17, dat hij Limburger is."

Om aan te geven dat het belangrijk is dat zij staan voor die diversiteit. Ik vraag me af waarom zij zo laag staan.

"U zegt eigenlijk: zet er eens een moeilijke naam bij, dan is iedereen weer gerust."

Nou, dat is wat denigrerend verwoord hoe ik het bedoel.

"De D66-lijst is juist heel erg gevarieerd. In al onze vertegenwoordigingen. Kijk naar de vier wethouders die we in Amsterdam hebben. Gevarieerder kan het niet. Dat is D66. We spreken ze er niet op aan en we pronken er niet mee. We laten wel zien dat we iedereen kunnen vertegenwoordigen."

Ik zeg het ook omdat ik onlangs de congressen van D66 en de PvdA heb bezocht en vond het verschil qua bezoekers groot. Ik zag bij jullie vooral jonge, blanke mannen en vrouwen. Ik generaliseer nu misschien, maar ik zeg dat op basis van mijn eigen waarneming.

"Ik vind dat een heel gevaarlijke constatering."

Ik kan toch zien wat voor een mensen daar rondlopen?

"Mensen hebben er kennelijk minder problemen mee. We zijn de tweede partij in de Schilderswijk. Dat zijn de feiten. Ik vind het prettig als u kritische vragen stelt, maar ik vind het ook prettig als ik het feitelijk kan weerleggen."

Wat zegt het dan dat ik op zo'n congres weinig diversiteit zie?

"Misschien zegt het iets dat ik nu tegenover een blanke man zit die vanuit zijn eigen observatie niet kijkt naar de finesse die daarachter zit. Diversiteit is een breed begrip. Diversiteit betekent ook dat Jessica van Eijs nummer 13 op de lijst staat. Ze heeft een progressieve gehoorbeschadiging, dus als ze wordt gekozen, heeft ze ondersteuning nodig." 

Vindt u het vervelend dat u dit soort vragen krijgt?

"Ik vind het vervelend als er een beeld wordt geschetst."

Welk beeld?

"Dat wat je benoemt."

Ik benoem de dingen die ik zie. 

"Ik vind het kortzichtig dat u over Vera Bergkamp zegt dat zij nooit problemen heeft gehad."

Dat zeg ik toch niet?

"Nee. Maar of je kijkt er overzichtelijk naar en je kijkt alleen naar een naam, of je kijkt meer zoals mensen het zelf ook beleven. Dan is de wereld interessanter dan wat je zelf op het eerste gezicht denkt. Jong, oud, man, vrouw. D66 staat voor diversiteit en daar ben ik oprecht trots op."