Botsauto's, grijpmachines, de zoete geur van suikerspin en overal duizelingwekkende attracties: het kermisseizoen is begonnen. Wat hebben we allemaal aan dit volksfeest te danken en hoe staat de kermisbranche ervoor?

Flikkerende lampjes, overal beweging, muziek, geluid en geuren van suikerpinda's, oliebollen en suikerspin; in veel steden, zoals Den Haag, Deventer, Enschede, Leiden, Drachten en Utrecht draait de voorjaarskermis op volle kracht.

De geschiedenis van dit volksfeest gaat ver terug. Het woord 'kermis' is een verbastering van 'kerk' en 'mis'. In de vijftiende eeuw werden er jaarmarkten met attracties gehouden op de inwijdingsdag van een kerk, de jaarlijkse dag waarop de oprichting van de desbetreffende kerk gevierd werd.

Hier is bijvoorbeeld de Hoornse kermis uit ontstaan, die al sinds 1446 jaarlijks georganiseerd wordt en die dit jaar de 573e editie beleeft. Het tien dagen durende volksfeest in de binnenstad van Hoorn is bijgeschreven in de Inventaris Immaterieel Erfgoed en trekt jaarlijks ruim 550.000 bezoekers.

“De kermis zit in je en gaat er gewoon niet uit.”
Frans Stuy, exploitant

Ondernemer Frans Stuy (56) is al zijn hele leven lang verbonden aan de kermis. Zijn vader had botsauto's, zijn moeder een poffertjeskraam. "En mijn opa was een van de eersten in Nederland met botsauto's. Dat was nog in de tijd dat alle attracties per trein verscheept werden. De sterkste kermisexploitanten, onder wie mijn opa, trokken alles van de trein."

Inmiddels heeft Stuy acht kermissen: zeven in Amsterdam en een in Rotterdam. Het zit in z'n bloed, zegt hij. "Aan mijn kinderen zie ik ook: dat zijn echte kermiskinderen. Het zit in je en het gaat er gewoon niet uit."

Paaskermissen in Nederland

  • Deventer, Roland Holstlaan: 12 tot en met 22 april
  • Den Haag, Malieveld: 12 tot en met 28 april
  • Enschede, Volkspark: 13 tot en met 22 april
  • Leiden, Molen de Valk: 18 tot en met 22 april
  • Bergen op Zoom, Stadspark Kijk in de Pot: 13 tot en met 22 april
  • Haarlem, Grote Markt: 17 tot en met 22 april
  • Drachten, Kiryat Onoplein: 17 tot en met 22 april
  • Utrecht, Brusselplein: 17 tot en met 22 april
  • Roosendaal, Kadeplein: 17 tot en met 22 april

Opbouw van de kermis in Leiden. (Foto: NU.nl/Ton Laven)

Afname van het aantal kermissen

De kermisondernemers in Nederland hebben het niet makkelijk. Al jaren is er een dalende trend te zien in het aantal kermissen.

De kermisbonden steken sinds 2012 geen geld meer in het onderzoeken van branchecijfers, maar vorig jaar zei Atze Lubach, de voorzitter van kermisbond BOVAK, tegen NU.nl: "Jaarlijks verdwijnen er 24 tot 30 (dorpskermissen, red.). Op dit moment zijn er nog circa zeventienhonderd over."

Concurrentie van festivals en attractieparken en een afnemend draagvlak worden genoemd als oorzaken van de daling. Stuy zag bijvoorbeeld al veel kermissen verdwijnen, omdat omwonenden klaagden over overlast. "Die kermissen stonden er al dertig, veertig jaar. De buren vonden dat vroeger gezellig. Nu wordt er sinds een paar jaar geklaagd. Tien dagen per jaar een kermis voor de deur, is dat nou echt zo erg?"

Toch heeft hij er vertrouwen in dat de branche zich kan herstellen. Stuy wijst op de creativiteit van kermisexploitanten: "Ze hebben heel veel dingen uitgevonden die je nu in de entertainmentwereld ziet."

Bioscoop en musicals ontsprongen uit de kermis

Zo begon musicalproducent en mediamagnaat Joop van den Ende ooit op de kermis. Hij kondigde buiten de tenten de acts aan. "Opgewonden aan het publiek vertellen: dit komt er en dat, de sterkste man ter wereld, de vrouw met drie borsten!", vertelt Van den Ende in een interview met Het Parool in 1992.

Ook de hedendaagse bioscoop kwam voort uit de kermis. Rond 1900 stond op bijna iedere kermis een bioscooptent. De attractie bracht veel geld en aandacht op. In 1907 bezochten ruim 30.000 bezoekers de luxueuze bioscooptent van de gebroeders Mullens op de Haarlemse kermis, weet het EYE Filmmuseum.

'Kermissen bestaan te veel uit los zand'

In 2017 nam de gemeente Maasgouw onder haar inwoners een enquête over de kermis af. Daarin werd ook gevraagd waarom mensen wel of niet naar de kermis waren gegaan. Een ruime meerderheid van de respondenten stelde daar geen interesse in te hebben.

Trendwatcher Hans van der Leeuwen stelde vorig jaar dat kermissen te veel uit los zand bestaan. "Traditionele kermissen bestaan uit losse ondernemers met attracties en daardoor is er veel minder samenhang en binding met de doelgroep."

Lubach denkt dat samenwerking in de branche essentieel is. "We moeten samenwerken met horeca, gemeenten en wijkraden, zodat de dorpen en steden de kermis gaan dragen. Dan ontstaan er volksfeesten met wielerrondes, bloemencorso's en een jaarmarkt", zegt hij.