Je hoeft de grens niet over om je een reiziger te voelen. NU.nl toert langs lokale trekpleisters met de reisgids in de hand. Wat moet je nu echt gezien en gedaan hebben in Nederland en waar beleef je onze geschiedenis? Aflevering 8: op zoek naar heksen in Oudewater.

Halloween staat voor de deur en daarmee duiken ze overal weer op in het straatbeeld: feeksen, heksen en hellevegen. Lelijk oude vrouwtjes op een bezem, voorzien van wrat en punthoed en altijd in het bijzijn van een rare zwarte kat.

Door deze 'feestelijke' karikaturen zou je bijna vergeten dat de heksenvervolging eigenlijk een zwart hoofdstuk in de geschiedenis is; zo'n vijfhonderd jaar geleden werd hekserij als een serieuze bedreiging beschouwd. Sporen uit deze tijd vind je op meer plekken terug in Nederland, maar vooral het Utrechtse stadje Oudewater staat erom bekend.

De schuld van veel narigheid

Of je nu vreemd en eigenzinnig was of niet, wanneer je de beschuldiging 'heks' kreeg, zag het er weinig rooskleurig voor je uit. Je kreeg de schuld van allerlei narigheid zoals ziektes, mislukte oogsten en vreemde natuurverschijnselen. Tegen de beschuldigingen kon je niet zoveel doen en in Europa werden duizenden mensen ter dood veroordeeld op verdenking van hekserij.

"In Oudewater is gelukkig nooit iemand veroordeeld of verbrand, het stadsbestuur ging er niet in mee", vertelt historica Nettie Stoppelenburg van de Geschiedkundige Vereniging Oudewater. "Maar de inwoners geloofden er wél in en burgers die van hekserij verdacht werden, waren mikpunt van pesterijen."

Een eerlijk weegproces

Iemand die op een bezemsteel kon vliegen, woog waarschijnlijk niets, was de redenatie in die tijd. "Oudewater had een bloeiende touwindustrie, een markt en dus een Waag," vertelt Stoppelenburg. "Net als op andere plekken in het land werd deze Waag niet alleen voor goederen gebruikt maar ook voor vermeende heksen."

De stad had sinds 1545 als enige in Europa het privilege voor een eerlijk weegproces. Stoppelenburg: "Dat privilege kreeg Oudewater van keizer Karel V. Het verhaal gaat dat hij een vrouw wilde laten wegen in een dorp verderop, maar zag dat het niet eerlijk gebeurde. Hij nam haar mee naar Oudewater en zette haar op de Waag. De vrouw werd vrijgesproken. Vervolgens gaf hij de stad het privilege dat het wegen alleen hier op de juiste manier gebeurde."

Meer monumenten per vierkante kilometer dan Amsterdam

Tegen betaling kon je je op verzoek op de Waag van Oudewater laten wegen. Werd je gewicht goed bevonden dan kreeg je een Certificaet van Weginghe. Hiermee had je officieel bewijs in handen dat je geen heks was.

Als je langs de grachten en monumentale trapgevels slentert kun je je goed voorstellen hoe de beschuldigden vroeger naar het Waaggebouw liepen om zich te laten wegen. Het stadje leent zich uitstekend voor een stadswandeling. "Oudewater heeft meer monumenten per vierkante kilometer dan Amsterdam", zegt Stoppelenburg. "Het middeleeuwse stratenplan van de stad is nog helemaal intact."

Op en rondom de Markt vind je nu vooral restaurantjes en (op een zonnige zondagochtend) verrassend veel mannen in wielrenoutfit. Wil je op zoek naar heksen, waar vind je die dan?

Museum De Heksenwaag

Zelfs koningin Juliana stond al een keer op de originele weegschaal uit 1482. Bezoekers uit de hele wereld komen naar Oudewater om te onderzoeken of ze 'te licht bevonden worden'. Het museum zit aan de drukbezochte Markt in het monumentale Waaggebouw. Je kunt je officieel laten wegen en je vindt er een expositie over de heksenvervolging. Voor kinderen is er een speurtocht.

  • Waar: Leeuweringerstraat 2
  • Wanneer: dinsdag tot zondag, vanaf 11.00 uur
  • Prijs: 6 euro en 3 euro (kinderen)
  • Meer informatie

Restaurant Hex

Direct naast de Heksenwaag vind je in het karakteristieke Arminiushuis restaurant Hex, speciaal voor - zoals ze zelf zeggen - eigenzinnigen. Voor wie na afloop nog op de Waag moet en zich zorgen maakt of hij wel in aanmerking komt voor dat certificaat: na de zondagse brunch weet je zeker dat je daarna niet licht genoeg bent om voor heks door te gaan.

  • Waar: Markt Oostzijde 14
  • Wanneer: dagelijks, vanaf 10.00 uur
  • Meer informatie

Hocus Pocus Zoetwaren

Een paar huizen verderop vind je de nostalgische soepwinkel Hocus Pocus. Denk aan grote glazen potten met felgekleurd snoep achter de toonbank en griezelige lekkernijen speciaal voor Halloween. Je koopt er ook het zuurtje 'Leentje Willems', naar de ten onrechte van hekserij beschuldigde jongedame uit Oudewater.

  • Waar: Leeuweringerstraat 9
  • Wanneer: dinsdag tot zaterdag, vanaf 9.00 uur
  • Meer informatie

Journalist Annelies van der Leeuw bezoekt voor de rubriek Ontdek Nederland elke twee weken een toeristische bestemming. Heb je een verzoek of tip? Laat het ons weten in een reactie onder dit artikel.