Als burgemeester van de gemeente waar Ter Apel onder valt, ziet Jaap Velema elke dag tot welke uitwassen het falende Nederlandse asielbeleid leidt. De toekomst stemt hem somber. 'Het is nu officieel een crisis, maar ik heb niet de indruk dat er iets verandert.'

Dit artikel is afkomstig uit het AD. Elke dag verschijnt een selectie van de beste artikelen uit de kranten en tijdschriften op NU.nl. Daar lees je hier meer over.

Burgemeester Venema kijkt vanuit zijn werkkamer monter de camera in. Zijn witte herdershond Stef ligt onder het bureau. Aan de burgemeester van Westerwolde is tijdens dit videogesprek niet te zien dat het crisis is in zijn gemeente. Maar luister naar zijn woorden, en je beseft welke druk er dagelijks op hem en zijn inwoners ligt. "Ook voor ons houdt het een keer op."

Achter hem hangt een ingelijste zwart-wittekening, die goed matcht met zijn zwart-wit geblokte overhemd. "Dat is de burcht van Wedde. Die ligt ook in onze gemeente, en speelde ooit een belangrijke rol in de vorming van de Republiek der Nederlanden. Hier heeft één van de Oranjes zich voorbereid op de slag bij Heiligerlee, dat was zoals jullie ongetwijfeld weten de eerste slag die we in 1568 van de Spanjaarden wonnen."

Asielzoekers in een geïmproviseerd kamp bij de ingang van het azc in Ter Apel.

Asielzoekers in een geïmproviseerd kamp bij de ingang van het azc in Ter Apel.
Asielzoekers in een geïmproviseerd kamp bij de ingang van het azc in Ter Apel.
Foto: Andre Weima

Misschien kan D66'er Velema (58) er af en toe eens naar kijken, op momenten dat ze er in het noorden weer alleen voor staan. Dan kan hij zichzelf ervan verzekeren dat Ter Apel en Westerwolde toch echt bij Nederland horen. Al sinds dit najaar vraagt hij de rest van het land - het kabinet, provincies, collega-burgemeesters - om hulp, maar nog steeds zijn er veel te weinig plekken voor vluchtelingen en slapen er bij 'zijn' aanmeldcentrum vluchtelingen in het gras.

Voelen jullie je in de steek gelaten?

"Ik wil liever niet in de rol van slachtoffer kruipen, alsof het ons allemaal overkomt."

Dat is toch ook een beetje zo?

"Kijk, ik heb goede en slechte dagen. Op slechte dagen ben ik ervan overtuigd dat als dit in de Randstad gebeurde, er sneller gehandeld was. Op goede dagen denk ik: ik ben blij dat ik hier woon, in een prachtige omgeving, met geweldige inwoners. Dan ben ik blij dat Den Haag ver weg is. Maar op slechte dagen..."

Wat doen de problemen met het draagvlak voor het aanmeldcentrum in uw gemeente?

"Er is nog wel een positieve grondhouding. Maar door alles wat er gebeurt, kijkt de regio wel verbaasd naar de rest van het land. Wij doen wat we moeten doen, maar een belangrijk deel van Nederland laat het afweten. Het wordt ons niet makkelijk gemaakt, zeg maar, en dat merk ik bij onze inwoners. Het is een aanslag op de leefbaarheid en de reputatie van het dorp en de streek. Daar moet een einde aan komen. Als de overheid niet presteert, houdt het voor de samenleving ook een keer op."

Voor de argeloze Nederlander begon de asielcrisis wellicht met de beelden van de asielzoekers die in een geïmproviseerde tent op de harde grond voor het azc in Ter Apel lagen, voor Velema is het al een jaar alle hens aan dek.

Asielzoekers bij de ingang van het azc in Ter Apel.

Asielzoekers bij de ingang van het azc in Ter Apel.
Asielzoekers bij de ingang van het azc in Ter Apel.
Foto: Andre Weima

"Het begon toen na corona de reisbeperkingen vervielen, in augustus vorig jaar. Er kwam een enorme toeloop op Ter Apel, en daar was het aanmeldcentrum niet op berekend. Normaal zitten er 1400 of 1500 mensen, dat werden er heel snel 2000. In oktober kreeg ik een bericht dat in de paviljoens die er stonden vanwege corona 650 mensen sliepen, terwijl er maar 275 in mogen. Daar was de elektriciteit, het sanitair en het riool helemaal niet op berekend. Gezinnen sliepen in voorraadhokken. Dat was enorm schrijnend, maar bij toenmalig staatssecretaris Ankie Broekers-Knol vond ik weinig gehoor."

Toen al, zegt Velema, had het kabinet de toestroom als crisis moeten aanmerken, maar er werd 'heel traag gereageerd'. Terwijl de burgemeester in Ter Apel allerlei acute veiligheidsrisico's waarnam, hoorde hij de staatssecretaris in Den Haag zeggen dat er 'ergens in november' vierduizend plekken bij zouden komen. "Ik dacht: ik word gek. We hebben nú een probleem, en de staatssecretaris geeft niet eens een datum."

Voormalig staatssecretaris Ankie Broekers-Knol.

Voormalig staatssecretaris Ankie Broekers-Knol.
Voormalig staatssecretaris Ankie Broekers-Knol.
Foto: ANP

Uiteindelijk kwam er wel wat verlichting. Broekers-Knol dwong richting Kerst bij een aantal gemeenten opvang af - niet helemaal volgens de regels, bleek achteraf. "Ik ben haar nog altijd dankbaar voor deze illegale actie. Anders hadden we toch de situatie gekregen dat Jozef en Maria met Kerst de herberg niet in kwamen. Nu hadden ze opvang van slechte kwaliteit, maar wel onderdak. Zelfs Jozef en Maria waren daar wel blij mee geweest, denk ik."

Oprisping

Die oprisping van daadkracht bleek een uitzondering. "In januari en februari liepen de aantallen weer op, maar het COA kon maar geen nieuwe locaties vinden. Het kabinet sprak wel met de gemeenten af wat iedereen moest doen om de problemen op te lossen, tot drie keer toe zelfs, maar niemand kwam zijn afspraken na, telkens opnieuw."

Sinds hij in 2018 burgemeester werd, zag Velema hoe Nederland langzaam maar zeker de rekening gepresenteerd kreeg voor jarenlange verwaarlozing van de asielopvang. "Het systeem is niet voorbereid op hogere instroom. Zoals we met ic-plekken omgaan, gaan we ook met de asielopvang om: alles zo efficiënt mogelijk, als in de industrie. Het kabinet schrijft in het coalitieakkoord wel dat er meer aanmeldcentra moeten komen, maar dat stond er vier jaar geleden ook in. Er is geen enkele urgentie aan gegeven. De provincies doen ook te weinig. Zij zien er op toe dat gemeenten voldoende statushouders huisvesten. Er zijn grote achterstanden, maar de provincies zijn veel te benauwd om te acteren."

Toen werd het maart, en kwam de Oekraïne-crisis. Gemeenten haalden plots alles uit de kast om vluchtelingen op te vangen. Dacht u toen niet: jongens, ik vraag al zolang om hulp?

"Nou, laat ik eerst zeggen dat ik blij ben dat Nederland nog solidair kan zijn met mensen uit oorlogsgebied. Dat we niet álle humaniteit verloren zijn. Maar het is voor mij wel heel moeilijk te verteren dat het Syrische gezin dat hier aan de poort staat vanwege diezelfde Russische bommen en raketten die Aleppo platlegden, anders behandeld wordt dan een gevlucht Oekraïens gezin. Dat gaat er bij mij niet in."

Getuigt dat van dubbelhartigheid?

"Ja, als je zo'n gezin in de ogen hebt gekeken, besef je dat heel sterk. Vergis je niet: 60 tot 70 procent van de mensen die hier naartoe komt, mag uiteindelijk blijven, omdat ze vluchten voor gevaar. Dat zijn mensen uit Jemen, uit Turkije, waar veel mensen nu ook niet veilig zijn, uit Syrië... Het beeld wordt nu gekleurd door alleenstaande mannen die buiten slapen, maar dat komt ook omdat de vrouwen en kinderen wel binnen slapen."

Vertelt u dit soort verhalen ook aan collega-burgemeesters die weigeren verantwoordelijkheid te nemen?

"Nee, dat vind ik ongemakkelijk. De aanmeldlocatie is uiteindelijk een Rijksinstelling, wij zijn slechts gastheer. Voor mij is het aanmeldcentrum één van de dorpen in mijn gemeente. Het is niet mijn rol om op missie te gaan."

Medewerkers staan asielzoekers bij Ter Apel te woord.

Medewerkers staan asielzoekers bij Ter Apel te woord.
Medewerkers staan asielzoekers bij Ter Apel te woord.
Foto: Andre Weima

U ziet wel welke ellende zich afspeelt in dat dorp.

"Ja, maar ik wil wegblijven van politieke discussies. Mijn taak is om de gemeenschap hier bij elkaar te houden. Wat ik wel kan zeggen, is dat dit het falen is van de overheid. Iedereen kijkt en wijst naar elkaar, maar niemand doet iets."

Sinds half juni is de asielopvang uitgeroepen tot nationale crisis. Maakt dat geen verschil?

"Het is net alsof je op de monumentenlijst terecht komt. Ik heb nog niet de indruk dat er in de praktijk echt wat verandert. We zitten nog steeds in een crisis, dat tweede aanmeldcentrum is nog steeds niet in zicht. 'Er wordt druk aan gewerkt', dat antwoord krijg ik zo vaak, en ik geloof ook echt dat het zo is. Maar ben je alleen druk, of ben je ook effectief? Dat is de vraag. Mijn idee was dat het kabinet bij een crisis meer doorzettingsmacht zou hebben, maar ik zie het nog niet."

Is het kabinet misschien bang dat ze juridisch gezien niet sterk genoeg staan om echt iets af te dwingen?

"Dat zou kunnen. Het is bijna een filosofische vraag. Als ze het écht zouden willen, zouden ze dan stappen kunnen afdwingen die ons direct helpen bij onze problemen? Men zegt van niet. Maar is dat ook écht zo? Ik weet het niet."

Het is best wel een gekke discussie, als er op hetzelfde moment mensen voor de poort van Ter Apel liggen.

"Ja. Alsof je bij een brand gaat staan discussiëren of je het water wel wel mag gebruiken, en wie eigenlijk de vergunning heeft afgegeven. Je moet aan de bak! Na het blussen kun je je afvragen waarom er geen rookmelder hing. Maar nu vindt die discussie gelijktijdig plaats. Dat is niet helemaal te voorkomen, want er moet natuurlijk ook een structurele oplossing komen."