In het Drentse Bargerveen zie je hoe ongelooflijk ingewikkeld het stikstofprobleem is. Het prachtige natuurgebied schreeuwt om minder stikstof, dat voor driekwart uit het buitenland komt. Maar het zijn de Nederlandse boeren in de omgeving die worden aangepakt. Valt hier nog een eerlijke puzzel te leggen?

Dit artikel is afkomstig uit het AD. Elke dag verschijnt een selectie van de beste artikelen uit de kranten en tijdschriften op NU.nl. Daar lees je hier meer over.

Een excursie met boswachter Jans de Vries door het Bargerveen is voor de natuurliefhebber een feestje. De insecten vliegen je hier in zuidoostelijk Drenthe letterlijk om de oren, vogels scheren luid kwetterend over het water.

De Vries trekt al decennia door het natuurgebied. Vroeger ging hij weleens surfend over de watervlakten van het hoogveen. Nu beweegt hij zich voort in een elektrische rolstoel op rupsbanden, of per auto. De boswachter lijdt aan een spierziekte, en heeft ook nog eens prostaatkanker.

Koeien van Staatsbosbeheer grazen in het Bargerveen, om ongewenste plantensoorten kort te houden.

Koeien van Staatsbosbeheer grazen in het Bargerveen, om ongewenste plantensoorten kort te houden.
Koeien van Staatsbosbeheer grazen in het Bargerveen, om ongewenste plantensoorten kort te houden.
Foto: Andre Weima Fotografie

Al dat misfortuin heeft zijn passie voor het Bargerveen allesbehalve aangetast. Voor de Drent kent dit Natura 2000-gebied zo'n beetje net zo weinig geheimen als zijn eigen woonkamer. Over elke vierkante meter valt wel een verhaal te vertellen. En dat doet De Vries dan ook, zolang hij er fysiek toe in staat is. "Kijk", wijst hij op een bankje bovenop een uitkijkpunt. "Dat is het favoriete plekje van Daniël Lohues (Drentse singer-songwriter, red.)."

Na veenwinning kwam de natuur

En zo gaat het een paar uur lang door. De Vries vertelt over de voor de veenwinning gebruikte asfaltweg die vroeger door het gebied liep, maar nu bij de ingang van het Bargerveen ophoudt. Over de kades die rond het gebied zijn aangelegd, en de gecreëerde waterbuffers, die er samen voor moeten zorgen dat het water dat zo belangrijk is voor de aangroei van het hoogveen - dat gaat met 1 millimeter (!) per jaar - niet weglekt naar omliggende landbouwgebieden, waar de waterstand lager is. Over de lange zonnedauw, de uiterst zeldzame vleesetende plant die in Nederland alleen hier te vinden is. Over al die dieren die in het Bargerveen een veilige haven hopen te vinden.

Eind jaren zestig verdwenen de laatste bewoners uit het veengebied, omdat de turfwinning economisch niet meer rendabel was. In het Bargerveen was nog een postzegeltje te vinden van het levend hoogveen waar het noordoosten van Nederland vroeger mee bezaaid lag. Dat ene stukje moest dan in ieder geval behouden blijven, zo werd van overheidswege besloten, en dat gebeurde dus ook. De aanwijzing als Natura 2000-gebied deed eind jaren negentig de rest.

Anno 2022 is het Bargerveen een bloeiend natuurgebied waar niet alleen Daniël Lohues geniet van de rust en de weidse uitzichten. Het resterende postzegeltje van toen is uitgebreid tot 2400 hectare vol bijzondere planten en dieren, waar het prachtig wandelen en fietsen is. Als boswachter is Jans de Vries trots op de aanwezigheid van de grauwe klauwier, een zangvogel met een zwarte haaksnavel, tijdens het broedseizoen in de zomer. "Omdat die een breed aanbod aan voedsel nodig heeft", verklaart hij. "Grote en kleine insecten, hagedissen... het is een goed teken dat de klauwier hier kan broeden."

Boeren schuiven op

We zijn aangekomen aan de zuidrand van het natuurgebied, in de buurt van het dorp Nieuw-Schoonebeek, dat ligt ingeklemd tussen het Bargerveen en de Duitse grens. Na lange onderhandelingen tussen de overheid en boeren krijgt de natuur hier meer ruimte, en de boeren dus minder. De weg waar we over rijden verdwijnt en komt 500 meter zuidelijker richting het dorp te liggen. Waar nu nog mais groeit, verschijnt straks een nieuwe waterbuffer. Nog even, en het Bargerveen is op die manier grotendeels 'ommuurd'.

Alle inspanningen om de natuur in oude glorie te herstellen, hebben hun effect op de omgeving niet gemist. Twee boerenbedrijven moesten verhuizen. Zo blijven er ten zuiden van het Bargerveen steeds minder boeren over. "Je moet je aanpassen aan de omgeving, daar heb ik geen problemen mee", zegt Hans Wolken. Hij runt in Nieuw-Schoonebeek een biologische melkveehouderij. "Maar we hebben al zóveel gedaan om mee te denken."

Wolken en drie andere boeren hebben zich verzameld in de achtertuin van melkveehouder Arnold Levelink in Nieuw-Schoonebeek, om hún kant van het verhaal te vertellen. Allemaal vinden ze het Bargerveen hartstikke mooi, en ze gaan er heus wel eens op fietse, om het op zijn Drents te zeggen. Maar het is ook een gemáákt gebied, vinden ze. "Er zijn tientallen miljoenen euro's tegenaan gegooid", zegt Wolken. "Kun je het dan echt vrije natuur noemen?"

Boswachter Jans de Vries

Boswachter Jans de Vries
Boswachter Jans de Vries
Foto: Andre Weima Fotografie

Vijf keer te veel stikstof

Het is hoog tijd om het over stikstof te hebben. Dat onzichtbare gas laat ook in het Bargerveen zijn sporen na, weet boswachter Jans de Vries. De stikstofneerslag is vijf keer hoger dan volgens wetenschappers goed zou zijn voor een hoogveengebied. Vooral pijpestro, een grassoort, en berkenboompjes lusten wel pap van de overmatige stikstof die hier neerdaalt. "Die horen hier niet in deze mate thuis, maar winnen de concurrentieslag van plantensoorten die veel minder stikstof nodig hebben en die hier wél thuishoren", doceert De Vries.

Daarna volgt die inmiddels welbekende circle of life: bepaalde insecten hebben bepaalde planten nodig, bepaalde vogels en andere dieren eten die insecten weer op. Laat de boel overwoekeren door gras en berken en de biodiversiteit krijgt een forse knauw.

Staatsbosbeheer laat in het Bargerveen schapen en koeien grazen om de schade te beperken. Maar ideaal is dat niet, vindt De Vries. "Je bent steeds maar ongewenste ontwikkelingen aan het tegenhouden." Tijdens de rondleiding is goed te zien dat op plekken die aan hun lot worden overgelaten, gras en boompjes het winnen van de heideplanten die op andere plekken zo fleurig staan te bloeien.

Het stikstofkaartje

Van alle stikstofdeeltjes die op het hoogveen neerdalen, komt door de ligging aan de grens naar schatting driekwart uit het buitenland, voornamelijk uit Duitsland. En dus was het voor melkveehouder Arnold Levelink uit Nieuw-Schoonebeek een 'enorme klap' toen het inmiddels beroemde kaartje van stikstofminister Van der Wal verscheen, en daar rond het Bargerveen stikstofreducties van 70 procent (de rand om het Natura 2000-gebied) en 47 procent (buiten die rand) stonden ingetekend.

De opstallen van de boerderij van Levelink vallen net binnen het 47 procents-gebied, daar heeft hij dan nog geluk mee, al ziet hij dat zelf natuurlijk anders. "De provincie Drenthe heeft al gezegd dat ze het kaartje niet gaan overnemen, omdat ze het te ver vinden gaan. Persoonlijk snap ik het gewoon niet: een groot deel van de stikstof komt uit het buitenland. En je hebt hier ten zuiden van het Bargerveen nog maar een paar boeren over, van wie er één emigratieplannen heeft. Waarom moet je diegenen die er nog zijn dan zo hard aanpakken? De boeren die net verplaatst zijn vanwege de natuur, moeten die nu dan ook nog de helft van hun stikstofruimte inleveren? Dat kun je toch niet maken?"

Wat het punt is, zegt zijn collega Hans Wolken: "Drenthe is een natuurprovincie, maar ook een agrarische provincie. Als je de boeren de nek omdraait, haal je echt de ziel uit het gebied. Er zijn hier ook veel meer mensen die hun geld verdienen aan de agrarische economie dan in het westen van het land, misschien wordt dat in de Randstad onderschat."

Volgens deskundigen is de hoeveelheid stikstof die op het Bargerveen neerdaalt vijf keer hoger dan goed is voor de natuur. De zogenaamde depositie wordt onder meer gemeten met deze installatie van het RIVM.

Volgens deskundigen is de hoeveelheid stikstof die op het Bargerveen neerdaalt vijf keer hoger dan goed is voor de natuur. De zogenaamde depositie wordt onder meer gemeten met deze installatie van het RIVM.
Volgens deskundigen is de hoeveelheid stikstof die op het Bargerveen neerdaalt vijf keer hoger dan goed is voor de natuur. De zogenaamde depositie wordt onder meer gemeten met deze installatie van het RIVM.
Foto: Andre Weima Fotografie

En Duitsland dan?

We kunnen vanuit de tuin van Levelink Duitsland zien liggen. Daar kunnen boeren nog gewoon stallen bouwen. Daar wordt de mest vrolijk door de lucht over het land uitgestrooid, wat zorgt voor meer ammoniakuitstoot dan het injecteren dat in Nederland verplicht is. En nee, daar hoeven de boeren niet met 47 of 70 procent terug in hun ammoniakuitstoot. "In Duitsland lachen ze zich kapot", denkt Herman Sentker, biologisch schapenhouder in Nieuw-Schoonebeek. "Wij worden aangepakt vanwege Europese natuurbeschermingsregels, en zij hebben nergens last van."

Boswachter Jans de Vries heeft regelmatig contact met Duitse collega's. Het Bargerveen houdt aan de oostkant precies op bij de Duitse grens (zie kaartje), daarna kom je meteen in landbouwgebied. "Maar de Duitsers willen echt wel meewerken aan de bescherming van het natuurgebied", bezweert De Vries. Hoe kijkt de boswachter naar de verschillen tussen de regels hier en bij de oosterburen? "Ach, ik spreek ook weleens Duitse boeren, en zij klagen dan weer dat de regels dáár veel strenger zijn."

Boswachter Jans de Vries kan honderduit vertellen over zijn geliefde Bargerveen.

Boswachter Jans de Vries kan honderduit vertellen over zijn geliefde Bargerveen.
Boswachter Jans de Vries kan honderduit vertellen over zijn geliefde Bargerveen.
Foto: Andre Weima Fotografie

Allemaal willen ze perspectief

Verder waagt de boswachter zich niet aan politieke uitspraken. "Ik ga niet zeggen wat de boeren wel en niet goed doen. Het is de verantwoordelijkheid van de overheid om spelregels op te stellen." Voor de positie van de boeren in het gebied heeft hij alle begrip. "We hebben ook goed contact."

Je vraagt je af hoe het afloopt, daar in en rond het Bargerveen. Je treft er mensen van goede wil, zowel in de natuur als op de boerderij. Maar allemaal willen ze perspectief. Jans de Vries wil perspectief voor het zich langzaam herstellende hoogveen, voor de zeldzame vleesetende zonnedauw en voor de broedende grauwe klauwier. Voor de planten en dieren die niet kunnen praten, maar wel hartstikke belangrijk zijn. En de boeren, die willen gewoon boeren, met een duidelijk perspectief voor de lange termijn.

Is die puzzel nog te leggen?