De Floriade moest Almere wereldwijd op de kaart zetten. Het werd een deceptie voor iedereen die erbij betrokken was. Hoe kon de tentoonstelling volledig ontsporen? Een reconstructie.

Dit artikel is afkomstig uit Trouw. Elke dag verschijnt een selectie van de beste artikelen uit de kranten en tijdschriften op NU.nl. Daar lees je hier meer over.

De sfeer onder de Almeerse delegatie is euforisch. In de statige pronkzaal van kasteel Keukenhof kijkt de wethouder beduusd. De geestelijk vader van het project, burger Marc van Rooij, stamelt dat het voelt alsof ze zojuist het wereldkampioenschap voetbal hebben gewonnen. De Tuinbouwraad roept op deze stormachtige 24 september 2012 Almere uit tot winnaar. De stad mag in 2022, de Wereldtuinbouwtentoonstelling organiseren, die zes maanden duurt en eens in de tien jaar plaatsvindt. Groningen, Amsterdam en de regio Boskoop vissen naast het net.

Tien jaar na het Almeerse feestje in de Pronkzaal slikt wethouder Julius Lindenbergh (VVD) zijn tranen weg. Het is 23 juni 2022 en van de euforie is niets meer over. Almere moet wéér de portemonnee trekken. Door onder meer tegenvallend bezoek ontstaat er een extra tekort van 33,8 miljoen euro. Geld dat niet naar de stad en haar inwoners gaat, inwoners van wie velen het financieel zwaar hebben. "Dát raakt me", reageert Lindenbergh terneergeslagen. "Ik voel me machteloos."

Gefrustreerde bestuurders en ruziënde raadsleden

De organisatie achter het evenement, de Floriade BV met de gemeente Almere als grote aandeelhouder, is een bodemloze put geworden. De gemeente verwacht minstens 81 miljoen euro kwijt te zijn, terwijl in eerste instantie 10 miljoen is begroot. Als het zo doorgaat stevent het evenement af op amper 680.000 bezoekers, terwijl 2,1 miljoen gasten werden verwacht.

De tien jaar voorbereiding mondde uit in een loopgravenoorlog met op het slagveld gefrustreerde bestuurders, overbetaalde directeuren en ruziënde raadsleden. Het resultaat: een miljoenendebacle met de rekening voor Almere. En misschien wel het laatste hoofdstuk in de zestig jaar lange geschiedenis van de Floriade in Nederland.

Hoe kon de Almeerse Floriade volledig uit de rails lopen?

Almere lelijkste plek van Nederland

Almere wil zich in de jaren tachtig als jonge stad profileren en onderneemt een eerste poging om de tuinbouwtentoonstelling binnen te halen. De Nederlandse Tuinbouwraad (NTR), initiatiefnemer en concessiehouder van de Floriade, wijst het voorstel af. In 2003 vraagt de Tuinbouwraad Almere om zich kandidaat te stellen, maar dan wil de stad zelf niet meer.

Ruim zes jaar later komt de Floriade opnieuw ter tafel op het stadhuis, aangezwengeld door betrokken burger Van Rooij. In zijn penthouse met uitzicht op de Flevolandse polder duikt hij de kast in. Van Rooij komt terug met onder zijn arm een tekening met als titel Central Park Almere, verwijzend naar New York.

Zijn plan stamt uit 2008. Op dat moment verschijnt in Trouw het artikel Almere lelijkste plek van Nederland. "We móesten iets doen om van dat imago af te komen." Een WK voetbal en de Olympische Spelen passeren de revue. De Floriade blijkt een haalbaar alternatief. Het is een wereldtentoonstelling met internationale deelname en aandacht. Handelsdelegaties komen en er wordt geïnvesteerd in de regio, waarvan gemeenten dolgraag profiteren. Na maanden aandringen komt Van Rooij eind 2009 met het plan op audiëntie bij toenmalig wethouder Adri Duivesteijn (PvdA).

De Floriade als stimulans voor een groene stadswijk

Van Rooij, voormalig commercieel directeur van Six Flags Holland, weet hoe je dat doet. Zijn enthousiasme werkt aanstekelijk. "Het paste precies binnen de ontwikkeling als groene stad met een imagoprobleem." Hij vreest dan niet voor financiële tegenvallers. Ja, de Floriade maakt nooit winst, maar: "Kijk naar de aangelegde infrastructuur, het imago en de ontwikkeling van een wijk op het Floriade-terrein. Daar zit de winst in."

Wethouder Duivesteijn maakt handig gebruik van het burgerinitiatief. Het plan past in het plaatje om tienduizenden woningen te bouwen in de stad. De Floriade als stimulans voor een groene stadswijk, dát is zijn idee. In november 2011 stemmen alle partijen in de gemeenteraad unaniem in om 180.000 euro vrij te maken voor het zogeheten bidbook. "De Floriade zou fantastisch zijn voor Almere", reageert Duivesteijn bij Omroep Flevoland. "Als we zoiets gaan doen, moet je dat ook echt als gemeenteraad met z'n allen doen."

Tijdens een geheime raadsbijeenkomst in juni 2012 doet het stadsbestuur de plannen uit de doeken. Er gaat een bedrag rond van 77 miljoen euro, waarbij de gemeente en de provincie Flevoland elk 10 miljoen euro voor hun rekening nemen. Als de raad vervolgens akkoord gaat met de kandidaatstelling, is van de unanimiteit al niets meer over.

Toewijzing vanwege solide financiën

De lokale PVV en de SP, destijds samen goed voor elf van de 39 zetels, stemmen tegen vanwege de 'financiële risico's' en vinden dat het bedrijfsleven meer moet bijdragen. De kritiek ten spijt maakt de Tuinbouwraad een paar maanden later bekend dat Almere de editie van 2022 mag organiseren. Een van de redenen is de 'solide financiële onderbouwing'. Almere betaalt ook 3 miljoen euro 'inschrijfgeld' aan de Tuinbouwraad, dat wordt gebruikt "om de tuinbouwinzendingen mogelijk te maken".

Het plan krijgt gestalte. Veertig deelnemende landen en twee tot drie miljoen bezoekers moeten het evenement tot een succes maken. Het idee is een groene oase van duizenden bomen, planten en bloembollen op een zestig hectare groot terrein, aan de recreatieplas Het Weerwater. Oud- landbouwminister Cees Veerman krijgt na de toewijzing de taak om de plannen nog eens kritisch tegen het licht te houden. Hij uit gelijk zijn bedenkingen. "Ik vond het Floriade-concept toen al een beetje versleten, maar ik was enthousiast over hun groene stad-idee", blikt Veerman terug.

Kremlin aan het Weerwater

Terwijl de politieke wind in 2014 draait, wordt bedenker Van Rooij na een conflict door de gemeente Almere op een zijspoor gezet. In datzelfde jaar raakt de gemeente verwikkeld in een jarenlange juridische strijd met ondernemers. Onder meer een camping, jachthaven en wokrestaurant zitten op het terrein en verhuizen uiteindelijk. Na handtekeningenacties, afkoopsommen en onteigeningsprocedures krijgt het stadhuis in de wandelgangen de bijnaam Het Kremlin aan het Weerwater.

De opstelling van de gemeente blijkt funest voor de sympathie voor de Floriade. Met de betrokkenheid van het bedrijfsleven bij de tentoonstelling komt het uiteindelijk nooit meer goed en grote sponsoren blijven uit. "Het is helemaal in de soep gelopen", luidt het harde oordeel van oud-gedeputeerde Bert Gijsberts, die als oliemannetje fungeerde tussen het bedrijfsleven en de organisatie. "Ik heb de blaren op de tong geluld, niemand sprak de taal van ondernemers."

De eerste grote financiële tegenvaller volgt in 2015, als bekend wordt dat de Floriade geen 77 miljoen, maar 92 miljoen euro gaat kosten. Het is het begin van tegenvaller op tegenvaller, terwijl het chagrijn toeneemt bij de lokale politici. Een wensbegroting, noemt Tjeerd Herrema de financiële plannen. Hij is tussen 2015 en 2018 verantwoordelijk wethouder. "In Nederland doen we dat vaker met grote projecten. We weigeren uit te gaan van realistische cijfers."

Politieke strijd gaat door

Herrema krijgt het hoofdpijndossier op zijn bordje en besluit in 2016 tot een onafhankelijk onderzoek naar de voortgang van de Floriade. De conclusies zijn zorgwekkend. Vooral opvallend is het grote aantal personele wisselingen op onder meer topposities. Binnen een jaar wordt de functie van programmadirecteur door vier verschillende personen bekleed. In de jaren erna volgen nog zeker vijf directeuren.

Maar de stekker eruit? "Je moet het zien in de politieke context", legt Herrema uit. "Mijn opdracht was om het plan uit te voeren." De oud-wethouder vraagt zich tussentijds hardop af voor wie we dit feestje eigenlijk vieren. "Deze risico's en de organisatie van een tentoonstelling is geen kerntaak van gemeenten."

De politieke strijd gaat onverminderd door, terwijl wethouder Herrema zich blijft verdedigen. "Het werd een loopgravenoorlog. Voorstanders en tegenstanders in de politiek luisterden niet meer naar elkaar. Dat was juist hard nodig."

Als de bouw op Valentijnsdag 2019 begint, heeft de Floriade al meer weg van een vechtscheiding. De raad van commissarissen onder leiding van Tjibbe Joustra stapte een jaar daarvoor op. "De commissarissen wilden weg, er was een bestuurlijk probleem", vertelt oud-minister Veerman, die er als mediator bij werd gehaald. Intern woedt een strijd tussen de commissarissen en de directe aan de ene kant en de gemeente aan de andere. De gemeente Almere wil een projectontwikkelaar betrekken bij de plannen. Deze projectontwikkelaar, Amvest, gaat het terrein na de Floriade tot woonwijk ontwikkelen. Nu krijgt niet alleen de gemeente, maar ook de ontwikkelaar stemrecht. Drie kapiteins op één schip werkt niet, zeggen betrokkenen.

Directeur verdient 270.000 euro

Begin 2020 treedt Pieter Cloo aan als directeur. Hij is de derde in een paar jaar tijd. De voormalig topambtenaar is daarvoor adviseur binnen de organisatie. Hij herinnert zich nog precies hoe Floriade-directeur Peter Verdaasdonk op 15 maart 2020 overwerkt uitvalt. Het is de dag dat het land op slot gaat vanwege de coronapandemie. In de daaropvolgende zomer buigt de gemeenteraad zich over de keuze: stoppen of doorgaan.

Na lang beraad wil de meerderheid door.

Cloo laat de raad weten dat hij sponsoren achter de hand heeft en vreest voor schadeclaims als de stekker uit het project gaat. "Er is op dat moment blufpoker gespeeld", vindt SP-raadslid Hans Everhard. "Niemand had het lef om te zeggen: we kunnen dit niet doen, we moeten ermee stoppen." Oud-wethouder Herrema: "Het bleek gewoon niet te kloppen. De sponsoren waren er niet en zijn nooit gekomen." Rabobank wil, anders dan bij andere Floriades, geen hoofdsponsor zijn en de coronapandemie doet de sponsoring ook geen goed.

De rol van de Nederlandse Tuinbouwraad

De Nederlandse Tuinbouwraad (NTR) is licentiehouder en medeorganisator van de Floriade Expo 2022. Het verbond is in 1908 opgericht en binnen de raad werken tien tuinbouworganisaties samen. Het doel van de NTR is bevorderen van het imago van de tuinbouwsector in binnen- en buitenland en te helpen bij de afzet van tuinbouwproducten. Het belangrijkste wapen in die strijd is de organisatie van de Floriade. De NTR bepaalt wie de Floriade organiseert, maar is niet verantwoordelijk voor de risico's en de praktische uitvoering van het evenement. Lees hier een interview met de secretaris van de NTR die zich verbaast over alle kritiek.

De constante stroom aan negatieve uitspraken van enkele kritische raadsleden leidt tot een negatieve sfeer rond het project. De Floriade BV heeft haar handen vol aan kritische raadsleden, sommige potentiële sponsoren bellen paniekerig op en haken af. In de directiekamer klinkt kritiek op het gemeentebestuur, dat onvoldoende op zou treden. "In de praktijk was ik de helft van de tijd bezig met politiek en verdedigen, tijd die nodig was voor de organisatie", blikt Cloo terug.

Hij zwaait een jaar voor de opening gedesillusioneerd af als directeur. Cloo blijkt in één jaar tijd 270.000 euro te hebben verdiend als ingehuurde kracht. In de laatste maanden werkt hij nog meer een paar uur per week, om onder de norm topinkomens te blijven. De tweede directeur Sven Stimac, die eenzelfde bedrag verdient, wordt in april 2021 op straat gezet. Hij vecht het ontslag tevergeefs aan.

Floriade kort voor opening bouwplaats

Kort voor de opening in april dit jaar tekent Trouw op hoe de Floriade nog een bouwplaats is. De bestuurders die ooit het project hadden omarmd, zijn er allang niet meer bij. Eind juni treedt het college van burgemeester en wethouders af, aan het einde van hun collegeperiode, nadat het budget wederom met miljoenen is overschreden. Uit onderzoek onder bezoekers in opdracht van de organisatie blijkt dat de coronapandemie, negatieve reviews en publiciteit en hoge toegangsprijzen (vanaf 29 euro) debet zijn aan het tegenvallende bezoek. Desondanks zijn de bezoekers die wél komen tevreden over het resultaat.

Hoe het verder moet met de Floriade is aan de Nederlandse Tuinbouwraad. Ze laat de Almeerse editie door een externe partij onderzoeken. Pas eind dit jaar wordt er een besluit genomen over of en zo ja, hoe er een over tien jaar een nieuwe editie komt. De vraag is welke gemeente het nog aandurft, met het debacle in Almere vers in het geheugen.

Verantwoording

Voor deze reconstructie sprak Trouw voor en achter de schermen met een groot aantal bronnen binnen het (toenmalig) gemeentebestuur, raadsleden, (hooggeplaatste) medewerkers van de Floriade BV, de Nederlandse Tuinbouwraad en andere betrokkenen.