Sociaal geograaf Jos van Hezewijk onderzoekt de netwerken van de superrijken in Nederland. Ze zijn twee handen op één buik met de bestuurlijke elite, maar maken daarmee nog niet de dienst uit.

Dit artikel is afkomstig uit het AD. Elke dag verschijnt een selectie van de beste artikelen uit de kranten en tijdschriften op NU.nl. Daar lees je hier meer over.

Een hoge pet heeft sociaal geograaf Jos van Hezewijk uit Uden niet op van de elite in Nederland. Veel van zijn familieleden waren vroeger aangesloten bij de Katholieke Volkspartij (KVP), een voorloper van het CDA. Daardoor zag hij naar eigen zeggen al jong hoe de macht werkt. "Niets menselijks is de elite vreemd." Dat overtuigde de Brabander ervan dat je 'de macht aan de kuiten moet hangen'. Van Hezewijk doet al decennialang onderzoek naar de (finan- ciële) elite van Nederland, en schreef daarover onder meer de boeken De top-elite van Nederland en Superrijk in de lage landen.

Dat onderzoek financiert hij met zijn bedrijf Elite Research. Met zijn kennis over de superrijken bedacht Van Hezewijk een algoritme om vermogende Nederlanders op te sporen via onder meer hun postcode, oppervlakte van hun woning, beroep, geslacht en leeftijd. Hij verhuurt hun gegevens voor reclamedoeleinden aan banken, vermogensbeheerders en projectontwikkelaars. Ook autodealers, goede doelen en beveiligingsbedrijven zijn geïnteresseerd.

Volgens Van Hezewijk moeten we de macht van de rijken niet overschatten. Het financiële systeem is al eeuwenlang gunstiger voor de allerrijksten dan voor de rest van de bevolking, zo blijkt uit zijn onderzoek. "Maar dat komt vooral omdat de belangen van de bestuurlijke en financiële elite parallel lopen", stelt Van Hezewijk.

Hoe machtig zijn de Nederlandse superijken?

"De superrijken en bestuurders zijn twee handen op één buik, en ze houden de gelederen het liefst voor de buitenwereld gesloten. De ene groep wil graag het pluche behouden, de ander zijn rijkdom. De rijken kunnen op die manier de regels, of de uitvoering daarvan, beïnvloeden. Maar de vraag is of je dat ziet als macht. Ik definieer macht zoals de beroemde psycholoog Mauk Mulder: macht is het gedrag van mensen kunnen beïnvloeden. En volgens mij doen de superrijken dat niet. Als je echt rijk wilt worden, moet je je aanpassen aan het gedrag van mensen in plaats van het proberen te veranderen."

Zijn de Nederlandse superrijken daarmee minder machtig dan wij als gewone stervelingen vaak denken?

"Als je ziet hoeveel geld de staat ter beschikking heeft, dan vallen de vermogens van de superrijken daarbij in het niet. Als je redeneert dat geld macht is, is de staat daarmee veel machtiger. Het ligt volgens mij subtieler: de belangen van de superrijken en de bestuurlijke toplaag van Nederland gaan gelijk op: er moet geld worden verdiend. Een groot deel van de bevolking is het daar ook wel mee eens, zolang er maar genoeg voor ze over blijft."

Maar de kloof wordt groter. Hoogleraar Jan Rotmans voorspelde in deze serie dat er ooit wereldwijde opstand zal uitbreken tegen ongelijkheid. Hoe kijkt u daar tegenaan?

"Vanaf het einde van de middeleeuwen is de ongelijkheid in inkomen en vermogen alsmaar toegenomen. En de laatste decennia gaan vooral de superrijken er hard op vooruit. Dat kan een voorbode zijn van instabiliteit. In Nederland hebben de onderste lagen het echter nog relatief goed. Maar als dat gaat veranderen, bijvoorbeeld in tijden van crisis, dan wordt het wel problematisch en kan er opstand uitbreken."

Lijken onze superrijken op die in andere landen?

"De Nederlandse superrijken zijn helemaal niet zo gigantisch rijk als je ze vergelijkt met superrijken elders in de wereld. In Amerika ben je pas superrijk als je boven de 25 miljard zit. (De rijkste Nederlander is volgens de Quote 500 Charlene de Carvalho Heineken met een vermogen van 13,5 miljard, red.). Het echte geld wordt verdiend in landen met een grote thuismarkt, zoals de Verenigde Staten, China en Rusland. Je hebt de macht van de overheid nodig om groot te worden. Microsoft en Google zijn gigantisch geholpen door de overheid. Amerika begreep dat het veel aan die bedrijven heeft als ze de koppositie in de wereld willen behouden. De belangen van de bestuurlijke en financiële elite lopen parallel. Nederland is nooit een grootmacht geweest, maar we kunnen wel meeprofiteren van de kruimels van machtige buren en bondgenoten."

Wat zijn belangrijke kenmerken van de Nederlandse superrijken?

"Van Nederlandse rijken wordt vaak gezegd dat ze niet zo met hun rijkdom pronken. Daar is ook wel een verklaring voor: Nederland kent relatief veel oud geld, families die van oudsher rijk zijn. Nieuwe rijken hebben er juist baat bij om hun geld te laten zien, want dat trekt andere ondernemende lui aan. Maar rijke families blijven vaak liever in de luwte. Die hebben al een eigen netwerk en hoeven ook niet meer te verdienen. Dat zie je niet alleen in Nederland, maar ook in de Verenigde Staten."

In uw boek Superrijk in de lage landen schrijft u dat veel rijken psychopatische trekjes hebben. Is dat niet gevaarlijk?

"Uit onderzoek blijkt dat rijken hoger scoren op egocentrisme en superioriteitsgevoelens, en dat ze vaker beter zijn in het manipuleren van mensen. Het leven aan de top van onze neoliberale consumptiemaatschappij is hard en dan kunnen dat soort eigenschappen heel nuttig zijn. Maar het is ook gevaarlijk, want het risico is dat mensen die eigenschappen vooral inzetten om er zelf beter van te worden. Overigens zijn de superrijken niet de enigen die hoog scoren op psychopathische trekjes. Dat geldt ook voor chirurgen, verkopers en journalisten."