Nu we een opeenvolging van sociale activiteiten niet meer zo gewend zijn, kun je tijdens de feestdagen makkelijk overprikkeld raken. Hoe ga je om met een meltdown temidden van het kerstdiner?

Dit artikel is afkomstig uit de Volkskrant. Elke dag verschijnt een selectie van de beste artikelen uit de kranten en tijdschriften op NU.nl. Daar lees je hier meer over.

"Met Kerstmis hoor je blij te zijn, dan is 't altijd feest", zong Danny de Munk al in 1985. Het is natuurlijk nog afwachten hoe deze coronakerst zal verlopen, maar dat we weer meer anderen zullen zien is vrijwel zeker. Veel van ons kunnen niet wachten om samen te komen met de feestdagen. Maar om dagen achter elkaar samen én blij te zijn, kan zelfs voor de meest sociale personen onder ons zwaar worden.

Na ruim anderhalf jaar met veel minder drukte om ons heen zijn we namelijk als het ware 'geherkalibreerd', zegt neurowetenschapper en cognitief psycholoog Ayca Szapora - medeschrijver van het boek 'Veranderen voor luie mensen'. Ons brein hoefde minder prikkels te filteren en heeft zich aangepast aan de nieuwe situatie. "Ik gebruik vaak het voorbeeld van de drukke stad en het stille bos. In een drukke stad horen we na een tijdje niet meer iedere auto - het geluid bereikt wel je oren maar niet je brein. Maar als je in het bos loopt en iemand fluistert, hoor je dat wel." Ons brein staat nu meer in de 'bosstand'.

Gesprekken

Dit betekent dat we op een feestje of in een druk restaurant minder makkelijk de vele prikkels zoals allerlei gesprekken om ons heen kunnen negeren. "Toen afgelopen zomer korte tijd festivals weer mogelijk waren, klaagden velen erna dat ze er helemaal kapot van waren. Maar dit kan ook al gebeuren bij een diner met tien mensen, als we dat een tijd niet meer hebben gedaan. Plotseling hoor je alle gesprekken tegelijk binnenkomen en kost het meer moeite om het gesprek met de persoon naast je te voeren. Dat is doodvermoeiend."

Volgens Szapora onderschatten we hoeveel er in ons brein gebeurt bij het voeren van een gesprek. "Je bent aan het luisteren en ondertussen aan het denken over wat je zelf zegt, je haalt contextuele informatie erbij, je surft in je brein op zoek naar relevante situaties uit het verleden of beelden van potentiële situaties in de toekomst." Dit kost allemaal ontzettend veel energie. Szapora: "Hoewel ons brein slechts 2 procent van onze fysieke massa is, verbruikt het brein 25 procent van de energie. Daarom is het van groot belang dat het brein zo efficiënt mogelijk werkt en overbodige informatie filtert."

Toeschouwer, zoeker, sensor of de vermijder?

Mensen variëren in hoe sterk zij prikkels ervaren en in de mate waarin ze prikkels opzoeken. De vier prikkeltypes van de Amerikaanse arts Winnie Dunn worden in de literatuur hierover vaak als uitgangspunt genomen. De toeschouwer lijkt soms wat afwezig: deze neemt prikkels minder sterk waar en zoekt prikkels meestal niet actief op.

De zoeker neemt prikkels minder sterk waar in de hersenen en zoekt prikkels actief op - dit type wordt vaak als druk ervaren. De sensor neemt alles op wat er gebeurt en is zeer alert op allerlei prikkels - dit type heeft doorgaans de meeste kans op overprikkeldheid. En de vermijder neemt prikkels sterker waar in de hersenen en trekt zich graag terug om niet overprikkeld te raken.

Volgens Szapora zijn het juist niet de prikkelgevoelige types die hun hoofd stoten tijdens drukkere kerstfestiviteiten. "Zij hebben vaak al geleerd hoe ze daarmee om moeten gaan. Maar als je prikkels nooit zo sterk hebt ervaren kun je in je honger naar sociale interacties je eigen grens niet opmerken. Als de emmer dan overloopt kun je plotseling in een soort meltdown terechtkomen. Dit kan zich uiten in helemaal uitgeput raken en daardoor ongeïnteresseerd overkomen, óf prikkelbaar worden - waardoor je irritant of zelfs agressief doet naar je omgeving."

Lessen van hooggevoeligheid

Kunnen die types dan iets leren van prikkelgevoelige mensen? Volgens hoogsensitiviteitsexpert Esther Bergsma, schrijfster van onder andere het boek Het Hoogsensitieve Brein, zijn er zeker middelen om met overprikkeling om te gaan. "Dat begint natuurlijk al met de planning. HSP'ers (afkorting voor Highly Sensitive Persons, red) weten vaak al dat ze niet meerdere dagen achter elkaar sociale activiteiten moeten plannen."

Soms ontkom je er niet aan, zeker met de kerstdagen, maar dan kun je er ook voor kiezen om bijvoorbeeld de brunch over te slaan, later te komen of tussendoor rustmomenten in te bouwen. "Doe tijdens die rustmomenten dan wel iets wat niet veel van je brein vergt. netflixen of op Facebook scrollen is geen goed idee. Iets waarbij je met je lijf bezig bent wel. Zoals een wandeling of yoga", zegt Bergsma.

Bij fysieke activiteiten zijn andere hersengebieden actief, waardoor de overprikkelde hersengebieden tot rust komen, legt Bergsma uit. Dit werkt ook als de emmer al overgelopen is. Ook naar het effect van ademhalingsoefeningen is onderzoek gedaan. Bergsma: "Door dieper adem te halen, wordt een ander zenuwstelsel geactiveerd. Dit helpt goed om het overprikkelde systeem in een rustspoor te krijgen. En het mooie is dat dit al in vijf tot minuten minuten tussendoor kan, ideaal dus tijdens de feestdagen."

Een ander beproefd middel van hooggevoelige personen is douchen. "Hier is nooit onderzoek naar gedaan", zegt Bergsma, "maar ik hoor van veel HSP'ers dat het werkt om tijdens het douchen te visualiseren dat alles van je afspoelt."

Ook Szapora heeft nog een praktische tip. "Ga niet in de volle keuken staan als je een gesprek voert, maar ga voor een één op één gesprek gewoon even naar een rustig plekje, zoals de tuin. En bedenk dat niet alleen jij dit zo ervaart, maar dat het voor bijna iedereen weer even wennen is. Hiermee doe je dus ook je gesprekspartner een plezier."