Het Antwerpse ModeMuseum is weer open na een lange renovatie. De tentoonstelling E/Motion laat zien hoezeer de wereldgeschiedenis van de afgelopen drie decennia de mode heeft beïnvloed.

Dit artikel is afkomstig uit de Volkskrant. Elke dag verschijnt een selectie van de beste artikelen uit de kranten en tijdschriften op NU.nl. Daar lees je hier meer over.

Vraag curator Elisa De Wyngaert van het MoMu in Antwerpen wanneer volgens haar de tentoonstelling E/Motion - Mode in transitie geslaagd is, en ze antwoordt: "Als mensen zeggen dat ze niet eerder door hadden dat mode zo verbonden is met nieuws, met de veranderende maatschappij. Dat het echt iets teweeg kan brengen. Dat het vastzit aan álles."

De Wyngaert doet haar verhaal op ruim 1,5 meter afstand in het splinternieuwe café van het geheel verbouwde, uitgebreide, opgefriste en onlangs heropende Antwerpse ModeMuseum, even liefkozend als praktisch MoMu genoemd. Dat MoMu - tot 2002 het Provinciale Kostuum- en Textielmuseum te Oelegem - is al bijna twintig jaar een baken in de stad die een baken is voor Belgische mode. En die Belgische mode is op wereldwijde schaal ook een ankerpunt, een referentie.

Met grote dank aan de Antwerpse modeacademie die nauw samenwerkt met het MoMu en in hetzelfde gebouw gevestigd is. Zonder overdrijven is dat een van de meest prestigieuze mode-opleidingen.

Zes van Antwerpen

Stond de afgelopen decennia vooral de Londense kunstacademie Central Saint Martins te boek als de beste (en strengste) mode-academie ter wereld, vandaag de dag is Antwerpen, onder leiding van ontwerper en oud-student Walter van Beirendonck, minstens zo invloedrijk.

Niet alleen de Zes van Antwerpen (onder wie Dries Van Noten, Ann Demeulemeester en Van Beirendonck zelf), Martin Margiela, Raf Simons en Haider Ackermann zijn grote namen gebleken en gebleven op het grote modepodium. Ook nieuwe grote moderoergangers zijn opgeleid in de Belgische havenstad. Demna Gvasalia van Balenciaga, Glenn Martens van Y Project en Diesel, Rushemy Botter van Nina Ricci, Kris Van Assche van Berluti: stuk voor stuk alumni van de Koninklijke Academie van de Schone Kunsten in Antwerpen, waar momenteel studenten met 38 verschillende nationaliteiten worden opgeleid.

Walter Van Beirendonck, Stop Terrorising Our World, herfst-winter 2006-07.

Walter Van Beirendonck, Stop Terrorising Our World, herfst-winter 2006-07.
Walter Van Beirendonck, Stop Terrorising Our World, herfst-winter 2006-07.
Foto: Scott Trindle

Vraag je aan directeur Kaat Debo van het MoMu wat het dan is wat die Belgische mode kenmerkt, dan zal ze zeggen - in vele interviews die ze rond de heropening van het museum gaf - dat Belgische mode niet, of absoluut niet zelfs, gemaakt hoeft te zijn door Belgen. Dat het gaat om een manier van kijken, van onderzoeken, van kennis van kostuumhistorie, technieken en ambachten, van constructie en deconstructie.

Het puikje van de in Antwerpen opgeleide designers (nou ja, hun ontwerpen) staat nu permanent opgesteld aan de achterkant van de begane grond van het museum, een ruimte die voor de verbouwing niet in gebruik was. Die collectiepresentatie is zeer de moeite van het bezoeken waard, want ze toont het haarfijn aan, dat vakmanschap waar Debo zo hoog van opgeeft, en dat respect voor het ambacht. "Je kunt pas effectief deconstrueren", zegt de bijzonder goed ingevoerde museumgids Els Proost, als schoenontwerper zelf werkzaam geweest bij Margiela en Armani, "als je goed kunt construeren."

E/Motion in MoMu in Antwerpen.

E/Motion in MoMu in Antwerpen.
E/Motion in MoMu in Antwerpen.
Foto: Matthias De Boeck

Glazen kooi

Het is ook Proost die voorgaat bij de rondleiding door de grote nieuwe tentoonstelling E/Motion, die begint met een glazen kooi met een spiegelwand waarin op dagen dat het museum open is een vrijwilliger zit die zichzelf bekijkt en laat bekijken in zijn eigen kleding - een installatie die het idee verbeeldt dat het menselijk lichaam voortdurend wordt bekeken en bekritiseerd.

Het is de opmaat naar de eerste zaal van E/Motion, die Vanitas heet: latijn voor ijdelheid, en een verwijzing naar 17de-eeuwse Vanitas-schilderijen die refereerden aan dood en vergankelijkheid. Gezellig? Nee, maar wie denkt dat een bezoek aan het MoMu garant staat voor een middagje 'schone kleedjes' kijken en zorgeloos genieten van plooien en strikken, die komt bedrogen uit.

De expo die curator Elisa De Wyngaert maakte in de drie jaren dat het MoMu dicht was voor renovatie gaat niet (alleen) over frivoliteit en schoonheid, maar over veel meer. De tentoonstelling richt zich op de periode 1990-2020, een tijdperk waarin zich een ongekende globalisatie voltrok en de wereld voorgoed veranderde. Het gaat over grote gebeurtenissen als de Golfoorlog, de aids-epidemie, terroristische aanslagen, financiële crises, #metoo, de coronapandemie, de klimaatcrisis en black lives matter. Ja, dat is een heleboel en ja, dat heeft óók alles met mode te maken.

Luguber en fascinerend

Om dat grote onderwerp een beetje behapbaar te maken werd de expositie ingedeeld in zes portalen: Vanitas dus, en vervolgens A New Era, Home, Internet, Ego en Phoenix. Behalve mode is daar ook kunst te zien, videobeelden, dagbladen, modetijdschriften en andere objecten die het verhaal illustreren. Zo is in de zaal Vanitas een superstrakke onderbroek uit Kim Kardashians shapewearlijn Skims te zien.

In ongedragen toestand in een vitrine is het een even luguber als fascinerend ding, een stille getuige van de voortdurende druk om als vrouw de 'ideale' maten te verwerven - of te faken. Even verderop hangt de Benetton-reclame met stervende aids-patiënt David Kirby, een ingekleurde versie van de foto die student Therese Frare in 1990 maakte voor LIFE magazine. Niet ver daarvandaan wordt een toespraak uit 2014 van toen nog president Obama over het gevaar van een pandemie afgespeeld. Over vooruitziende blik gesproken.

In een andere, oudere video spreekt Bill Clinton zijn afkeer uit over de glamourisering van de junkielook, die eind jaren negentig helemaal hip was. Heroïn chic werd het genoemd, het tonen van modellen met spaghettisliertige armen en holle ogen, bij voorkeur met een sigaret en gehuld in armoedig ogende kleding. Ook confronterend, in de tweede zaal A New Era: de foto Falling to Peaces van fotograaf Tim Walker voor Vogue Italia, met daarop duur geklede modellen die uit een gebouw vallen. De serie werd, na de aanslagen van 11 september 2001, subiet teruggetrokken voor publicatie.

Virusbeschermende pakken

Op de mannequins die er ook volop staan is de weerspiegeling van dit soort ingrijpende gebeurtenissen op de mode te zien. Van de jurk met bloedrode slierten en stoffen rozen die Comme des Garçons-ontwerper Rei Kawakubo in 2015 maakte als reactie op de aanslagen in Parijs tot de lichaamsbedekkende virusbeschermende pakken van Walter Van Beirendonck. Van de hyperseksuele, weinig verhullende collectie van Gianni Versace uit 1992 tot de militante, alles bedekkende camouflagekleding en bomberjacks van Raf Simons.

E/MOTION. Fashion in Transition, (c) MoMu Antwerp.

E/MOTION. Fashion in Transition, (c) MoMu Antwerp.
E/MOTION. Fashion in Transition, (c) MoMu Antwerp.
Foto: Matthias De Boeck

Een portaal verder, Home getiteld, is het niet het lichaam maar de plek waar zich dat bevindt de rode draad. Kleding en objecten staan opgesteld in de vorm van een labyrint, een verwijzing naar de moeilijke, uitzichtloze weg die migranten moeten afleggen. Een metafoor ook voor ontheemding en vervreemding, het buitensluiten en zich buitengesloten voelen.

In deze ruimte komen ontwerpers aan bod die zich door vluchtelingen lieten inspireren - denk aan Rushemy Botter, aan de eerder deze week overleden Virgil Abloh en Rick Owens die beschermende materialen, reddingsvesten en bodywarmers lieten terugkomen in hun collecties.

Verderop komen gevestigde ontwerpers als Jean Paul Gaultier en John Galliano voorbij, die, lang voor het besef van cultural appropriation doordrong, schaamteloos hebben geput uit andere culturen en lustig aan de slag gingen met geisha-gadgets en Pocahontas-parafernalia. Het labyrint eindigt met jonge ontwerpers met een migratieachtergrond die in hun werk juist putten uit hun eigen cultuur: de Nigeriaanse Kenneth Ize is vertegenwoordigd, de Brits-Jamaicaanse Grace Wales Bonner en Simone Rocha, die roots heeft in Ierland en Hongkong.

Zonsondergangen

Van Kenneth Ize kocht curator De Wyngaert stukken aan, net als van de jonge labels Pyer Moss, Botter en Molly Goddard, omdat ze het belangrijk vindt dat de collectie van het museum up to date blijft en inclusiever wordt. Voor de tentoonstelling kon ze verder putten uit de rijke collectie van het MoMu zelf. Voor bruiklenen werkte ze plezierig en nauw samen met het Parijse modemuseum Galliera en verschillende modehuizen.

Een van haar meest dierbare bruiklenen? Het kunstwerk van Sho Shibuya, die tijdens een lockdown covers van The New York Times beschilderde met de zonsopgangen die hij vanuit zijn raam zag, een herinnering aan het feit dat de wereld ondanks alles gewoon bleef doordraaien. Een innig gewenste bruikleen die door omstandigheden helaas niet naar Antwerpen kon komen, was een installatie van Hussein Chalayan: een ameublement, vier stoelen en een salontafel, dat je aan kunt trekken.

De stoelzittingen zijn jurken, de houten tafel blijkt een soort uitschuifhoepelrok. Als alternatief hangt er in het portaal Home nu een scherm waarop de transformaties zijn te zien, en dat is, vindt De Wyngaert, toch een waardevolle toevoeging.

Sho Shibuya schilderijen op The New York Times, Biden beats Trump, 8 november 2020.

Sho Shibuya schilderijen op The New York Times, Biden beats Trump, 8 november 2020.
Sho Shibuya schilderijen op The New York Times, Biden beats Trump, 8 november 2020.
Foto: Henry Hargreaves

Ook de laatste drie zalen, Internet, Ego en Phoenix zijn uitgebreid en veelzeggend, met werk van onder veel meer Martin Margiela, Demna Gvasalia, Helmut Lang en Marine Serre. Een bewijs van het gedegen denk- en voorwerk van De Wyngaart, haar team en scenograaf Jan Versweyveld. "Daar kwam de extra tijd die de lockdown opleverde eigenlijk goed van pas", zegt de curator. "Ik kreeg meer tijd om te reflecteren, om nog een essay te schrijven voor de catalogus."

"Dat is welbeschouwd een grote luxe. Ik kon ook uitgebreid in onze bibliotheek zoeken naar media die pasten in de tentoonstelling. De duurzaam gemaakte Italiaanse Vogue uit januari 2020 die zonder fotografie is geïllustreerd, bijvoorbeeld. En ik heb de cd-rom met de show van Helmut Lang uit 1998 opgesnord, die toch een verhaal vertelt van een nieuw, digitaal tijdperk dat aanbrak. Ik hou van dat soort details, die puntjes op de i."

Delphine Desane: coverbeeld voor Vogue Italia, januari 2020, Model: Assa Baradji.

Delphine Desane: coverbeeld voor Vogue Italia, januari 2020, Model: Assa Baradji.
Delphine Desane: coverbeeld voor Vogue Italia, januari 2020, Model: Assa Baradji.
Foto: Laurence Prat. Condé Nast Italia

Tot slot nog dit: wie De Wyngaarts tot in de puntjes verzorgde en tot nadenken stemmende tentoonstelling E/Motion en de permanente collectiepresentatie op de begane grond wil zien moet zich een beetje haasten. Omdat de tentoonstelling E/Motion loopt tot en met 23 januari. En omdat het MoMu daarna weer tot eind september dicht moet om recent geconstateerde klimaatproblemen te verhelpen.

Verborgen krant

Dat België kantland bij uitstek is wordt gevierd in P.LACE.S, over de rol van Antwerpen in de ontwikkeling en internationale handel van kant. De tentoonstelling is verspreid over meerdere locaties, zoals het MoMu, het museum Plantin Moretus (gewijd aan boekdrukkunst) en de prachtig barokke Sint-Carolus Borromeuskerk aan het Hendrik Conscienceplein. T/m 9/1.