Ninja Thyberg wilde met haar debuutfilm Pleasure de positieve en negatieve kanten van de porno-industrie zichtbaar maken.

Dit artikel is afkomstig uit de Volkskrant. Elke dag verschijnt een selectie van de beste artikelen uit de kranten en tijdschriften op NU.nl. Daar lees je hier meer over.

Haar eerste pornofilm zag de Zweedse filmmaker Ninja Thyberg (37) op haar 16de. "Mijn toenmalige vriendje kwam ermee aanzetten, op videoband", zegt ze tijdens een bezoek aan Amsterdam. "Zó moesten wij ook neuken. We waren allebei nog maagd. Ik was geshockeerd, vond de beelden grof en vrouwonvriendelijk. Ik had tot dat moment een superschattig vanille-idee van seks: zacht, romantisch. Hij vertelde dat al zijn vrienden porno keken. Ze praatten er openlijk over. Plotseling realiseerde ik mij dat ik heel ver verwijderd was van het meisje dat ik in zijn ogen moest zijn."

Opgewekt: "En toen werd ik anti-pornoactivist."

Ruim twee decennia later reist Thyberg de wereld over met haar debuutfilm en festivalhit Pleasure, een nietsontziend, invoelbaar en spraakmakend portret van een negentienjarige Zweedse vrouw die naar Los Angeles emigreert om het te schoppen tot pornoster. Linnéa, zo heet ze, adopteert de artiestennaam Bella Cherry en ontdekt hoe ze snel naam kan maken in het wereldje: door vooral niet terug te deinzen voor de meer extreme en gewelddadige subgenres van porno. Debutant Sofia Kappel speelt haar vooral tijdens de heftige scènes met angstaanjagende overtuiging.

Hoofdrolspeler Sofia Kappel en regisseur Ninja Thyberg van 'Pleasure'.

Hoofdrolspeler Sofia Kappel en regisseur Ninja Thyberg van 'Pleasure'.
Hoofdrolspeler Sofia Kappel en regisseur Ninja Thyberg van 'Pleasure'.
Foto: Renée de Groot

Thyberg koos voor een opmerkelijke aanpak: op Kappels hoofdrol na draaide ze haar film volledig met mensen die werkzaam zijn in de porno-industrie. Onder anderen de zwaargeschapen Chris Cock (uitstekende bijrol als tegenspeler én vertrouwenspersoon van Bella) en de morsige Mark Spiegler (eigenaar van het vooraanstaande pornoagentschap Spiegler Girls) treden in Pleasure op als zichzelf.

Thyberg won hun vertrouwen tijdens een uitvoerige researchfase. Gedurende vijf jaar keek ze enkele periodes van zes maanden mee in de Amerikaanse pornowereld. Ze bezocht talloze filmsets en praatte met sleutelfiguren in de scene. Dat betaalde zich uit: het fictieve Pleasure speelt zich af in een wereld die zeldzaam authentiek oogt, op een manier die doorgaans enkel is voorbehouden aan documentaires.

Wat voor anti-pornoactivist was je?

"Eentje die de wereld extreem zwart-wit bekeek. Ik belandde ooit in de cel omdat ik met een groepje de toegang tot een seksclub had gesaboteerd. Al gauw ontdekte ik dat ik op een doodlopend spoor zat. De mensen die in die seksclubs werkten zeiden: leuk dat jullie je om ons bekommeren, maar als we niet kunnen werken verdienen we niets. Ga weg, fuck you. Ik besloot mij meer te verdiepen in porno. Ik ontdekte feministische pornografie, deed voor een essay tijdens genderstudies een kwantitatieve analyse van pornofilms en moest concluderen dat in porno echt niet elke vrouw wordt vernederd."

In die periode ontstond de inspiratie voor haar korte film, ook Pleasure genaamd, waarmee ze in 2013 op het filmfestival van Cannes belandde. In dat filmpje (voor nog geen 1,5 euro te huur op Vimeo) zien we hoe een hoogblonde Zweedse vrouw op een pornoset haar lijf in bochten wringt die eerder op de lachspieren werken dan opwinden. Seks als absurde, mechanische handeling, ontdaan van sensualiteit en erotiek. Meer satire dan aanklacht.

Sofia Kappel als Linnéa alias Bella Cherry in 'Pleasure'.

Sofia Kappel als Linnéa alias Bella Cherry in 'Pleasure'.
Sofia Kappel als Linnéa alias Bella Cherry in 'Pleasure'.
Foto: Beeld uit de film

"In alle interviews zei ik destijds dat ik een lange versie wilde maken, over de echte mensen achter de stereotypen die ik opvoerde", zegt Thyberg. "Maar ik kende niemand in de pornowereld. Had nog nooit een pornoset bezocht. Ik voelde me hypocriet: alles wat ik wist van porno haalde ik uit essays, documentaires en de films zelf."

Je film is vrij kritisch. Hoe won je het vertrouwen van de mensen in de industrie?

"Ik voelde mij in het begin zó doorgeleerd, met mijn genderstudies en feminisme. Dus ik moest mijn best doen om er niet zo in te vliegen zoals ik dat als activist zou hebben gedaan: dat alle porno slecht is en dat elke acteur vast emotioneel beschadigd moet zijn. Tegelijk wilde ik na al die tijd weleens weten hoe de pornowereld écht in elkaar steekt. Ik stelde geen vooringenomen vragen en maakte vanaf het begin duidelijk dat ik met mijn film de positieve én negatieve kanten van het wereldje in beeld wilde brengen."

"Die eerlijkheid werd gewaardeerd, denk ik. Mark Spiegler, vroeger een van mijn aartsvijanden, was een van de eersten met wie het goed klikte. Of ik werd kundig uit mijn ivoren toren gemept, zo zou je het ook kunnen zien. Hij benadrukte wel dat het belangrijk was óók zaken te laten zien die goed gaan: dat iedereen vanzelfsprekend boven de 18 is, dat alle seks met wederzijdse overeenstemming plaatsvindt, enzovoort."

Wat was je grootste ontdekking tijdens je bezoek aan al die pornosets?

"Eerst dacht ik: als een man tijdens seks gewelddadig en dominant is, is dat het schoolvoorbeeld van misogynie. Het koste me flink wat moeite om te begrijpen waarom actrices dit type rollen steeds weer accepteren. Zij zien het zo: alle mannen willen indruk maken op vrouwen door te laten zien hoe sterk ze zijn. Vrouwen voelen zich daar veilig bij. Het geweld is onderdeel van het rollenspel. Ze worden niet echt pijn gedaan."

"Het is niet zo dat ik het daarmee eens ben - al die gedachten rusten op een middeleeuws-conservatief man-vrouwbeeld - maar ik begreep ze wel beter. Ze voelen zich totaal niet vernederd. Dat maakte ik er zelf van. Ze moeten zelfs keihard lachen om hoe die mannen gezien willen worden. Mannen hengelen in die films ook voortdurend naar vrouwelijke goedkeuring: vertel me hoe groot mijn piemel is! Dat veranderde voor mij de betekenis van porno."

Sofia Kappel als Linnéa alias Bella Cherry in 'Pleasure'.

Sofia Kappel als Linnéa alias Bella Cherry in 'Pleasure'.
Sofia Kappel als Linnéa alias Bella Cherry in 'Pleasure'.
Foto: Beeld uit de film

Sommige manieren waarop machtsdynamiek tussen mannen en vrouwen wordt uitgebeeld zijn wel vernederend. Vooral de scène waarin Bella wordt bespuugd en geslagen is heel akelig.

"Absoluut. Die is supermisogyn. Zo'n scène is een soort verheerlijking van misbruik. Het is ook niet zo dat misogynie niet bestaat. Ik vond het vooral nuttig om te ontdekken hoe verschillend mainstreamporno kan worden bekeken."

Hoe regisseerde je die geweldspornoscène?

"Als een vechtscène: er zijn allerlei stunttrucs om de klappen in haar gezicht en het haartrekken er veel erger uit te laten zien dan het lijkt. Ik snap wel waarom die scène zo hevig overkomt. Het geweld is eigenlijk niet eens zo bijzonder grof, het is vooral de context die het zo vernederend maakt. Zo'n meisje op haar knieën tussen twee van die kerels met petjes… Bella wordt ook vrij snel doodsbang. En Sofia speelt die scène verschrikkelijk goed. Ze maakt het echt."

De scène daarna lijkt een sleutelmoment. Tegen haar manager zegt Bella dat ze is verkracht. Hij vindt dat ze dat woord niet zomaar kan gebruiken: ze had hooguit een slechte ervaring.

"Je zou kunnen zeggen dat ze volgens de wet niet wordt verkracht: ze gaf vooraf immers toestemming om een extreme scène te filmen. Meerdere personages in de film zeggen: dit is toch wat je zelf wil? Dat moment is toepasbaar op veel meer situaties waarin vrouwen kunnen belanden. Je maakt een keuze en constateert even later dat die keuze tot een bedreigende situatie heeft geleid - spontaan met iemand uit de kroeg naar huis gaan, ik noem maar wat. Ik ken geen vrouw die dit niet zal herkennen. Als Bella eenvoudig als slachtoffer is aan te wijzen, zou die scène al die extra betekenis verliezen."

Sofia Kappel als Linnéa alias Bella Cherry in 'Pleasure'.

Sofia Kappel als Linnéa alias Bella Cherry in 'Pleasure'.
Sofia Kappel als Linnéa alias Bella Cherry in 'Pleasure'.
Foto: Beeld uit de film

Nog iets heftigs. Een zwarte pornoacteur (Chris Cock, red.) vertelt in de film over een voorkeurslijst waarop vrouwen hun do's en don'ts kunnen aanvinken. Helemaal onderaan, na de orgies en dubbele penetraties, staat seks met zwarte mannen.

"Ja, zwarte mannen staan dus echt onderaan op die lijst. Ik weet dat racisme in de Verenigde Staten een groter probleem is dan in Zweden, maar had niet verwacht dat er mensen in de pornowereld zijn die praten over seks met zwarte mannen alsof het seks met een andere soort betreft. Er is inmiddels veel veranderd sinds de film klaar is (Pleasure werd in 2020 geselecteerd voor het filmfestival van Cannes, dat vanwege de pandemie nooit plaatsvond)."

"De Black Lives Matter-beweging heeft ook de pornowereld opgeschud. Maar toen ik in 2014 met mijn onderzoek begon, was het algemeen geaccepteerd dat zwarte mannelijke acteurs hooguit de helft van het salaris van hun witte mannelijke collega's ontvingen. Riley Reid, een invloedrijke pornoster, maakte als eerste een statement: ze wilde alleen nog acteren op sets waar al haar mannelijke tegenspelers hetzelfde salaris krijgen."

Het valt op dat de film ook geestig is. Alleen al die slonzige mannen in uitgewassen hawaïbloesjes die namens een semi-louche pornolabel vrouwen selecteren door ze rondjes te laten lopen voor hun bureau. De spot druipt eraf.

"Totaal. Ik heb inmiddels zo veel nagedacht over het patriarchaat dat ik de humor van dit hele systeem ben gaan zien. Die mannen nemen zichzelf overigens ook helemaal niet serieus. Ik weet niet hoeveel porno jij kijkt, maar de mannelijke acteurs spelen voortdurend de rol van creep. Misschien is het een schild: dat ze alleen zo kunnen dealen met wat ze doen."

Wat vond Mark Spiegler eigenlijk van de film?

"Hij vond de film oké, zei hij. Ik focus me volgens hem wat veel op de donkere kant van de industrie. Ik hecht eerlijk gezegd meer waarde aan wat de vrouwelijke acteurs van de film vinden. Ik heb de film voor hén gemaakt. Ik vertegenwoordig ze goed, zeiden ze. Gelukkig."

Recept voor nepsperma

Pleasure bevat geen expliciete seks, maar het resultaat van de daad komt wel uitgebreid in beeld. Daarvoor werd in de film eenvoudige zeep gebruikt, zegt Thyberg. "Het internet staat vol met recepten om nepsperma te maken*, maar op de meeste pornosets wordt zeep gebruikt, als een soort extraatje. Het heeft blijkbaar de perfecte kleur en textuur." (* Ingrediënten: 1 kopje water, 2 eetlepels maiszetmeel, 1 ei zonder dooier, 2 theelepels zure room of yoghurt en een snuf zout.)