Een bloedige primeur. Voor het eerst in Nederland waren op sociale media live beelden te zien van een steekpartij. Wat bezielde Bouchra D. (21), die ervan wordt verdacht dat ze halfzus Anouk den Dekker (20) doodstak en filmde?

Dit artikel is afkomstig uit Brabants Dagblad. Elke dag verschijnt een selectie van de beste artikelen uit de kranten en tijdschriften op NU.nl. Daar lees je hier meer over.

"Heel veel blinde woede", stelt klinisch psycholoog Jan Derksen van de Nijmeegse Radboud Universiteit. Hij volgde het geruchtmakende steekincident in Den Bosch van zaterdagavond op de voet. "Achtervolgen, doden en filmen. Dan sta je helemaal buiten de werkelijkheid. Het vastleggen is een reflex. Het is zo'n tweede natuur van ons geworden, dat ik daar niet eens meer van opkijk. In de ban van emotie is het laagje beschaving heel erg dun."

Volgens mediapsycholoog Mischa Coster suggereert het livestreamen 'een bepaalde mate van bewustheid'. "Zo iemand wil daar iets mee bereiken, maar wat?" vraagt hij zich hardop af. "Mensen kunnen plezier beleven aan agressie, het filmen en live delen doet daar nog een schepje bovenop", geeft Derksen op zijn beurt aan.

Waarom willen we zulke gruwelijkheden toch zo graag met eigen ogen zien én delen?

"Ik vermoed dat de eerste mensen die de stream zagen niet konden geloven dat dit echt was. Het is zoiets exceptioneels, dat zie je normaal alleen in films, zegt Coster. "Dat mensen het daarna nog delen kan verschillende oorzaken hebben. Ze willen de scoop, of delen het door de heftige reactie die het bij hen oproept. Jeetje, moet je zien! Later heb je ook mensen die bewust op zoek gaan naar het filmpje. Iets dat niet vaak voorkomt, heeft toch aantrekkingskracht - ongeacht wat het is."

Derksen maakt een vergelijking met vroeger. Toen 'we' massaal uitrukten om op een plein naar een onthoofding te kijken. "Ook speelt de opluchting mee dat jij niet degene bent die het overkomt, maar dat het de ellende is van een ander." Dat de beelden vervolgens massaal gedeeld worden, noemt de klinisch psycholoog een 'niet te remmen behoefte'. "Dat gebeurt onbewust bij mensen die er gevoelig voor zijn, extraverte mensen in het bijzonder. Die hebben op zo'n moment geen enkel benul van wat het voor nabestaanden betekent. Introverte mensen zullen vaker afkeer voelen."

Onderzoek aan de Slagendreef in Den Bosch, een dag na het steekincident.

Onderzoek aan de Slagendreef in Den Bosch, een dag na het steekincident.
Onderzoek aan de Slagendreef in Den Bosch, een dag na het steekincident.
Foto: Bart Meesters

Het moreel appel dat de politie deed om de beelden niet te verspreiden is niet zinvol, betoogt Derksen. "Dat raakt een snaar bij een kleine groep die toch al niet van plan was om het te delen. Anderen laten zich niet remmen door de politie. Als je het strafbaar zou maken, kan dat het gedrag in sommige gevallen wél onderdrukken."

Dit gedrag uitbannen duurt volgens Derksen 'nog generaties'. "De oplossing is sociale media onderdeel te maken van de opvoeding en het onderwijs. Vooral op heel jonge leeftijd is er een verschil te maken, blijkt uit onderzoek. Er zijn nu heel veel mensen pas op latere leeftijd met sociale media in aanraking gekomen, bij een grote groep komt die boodschap nog amper aan."

En Instagram, kunnen of moeten zij dit niet voorkomen?

Een bloedige primeur, zo mag je de Bossche livestream van zaterdagavond wel noemen. Het was voor het eerst dat beelden van een dodelijke steekpartij in Nederland rechtstreeks te zien waren op sociale media. In het buitenland kwam dat al vaker voor. Het livestreamen van misdaden heeft zelfs een eigen Wikipedia-pagina, met voorbeelden van rechtstreeks uitgezonden geweld op platformen als Facebook, Instagram, Periscope, Twitch en YouTube.

De diensten hebben duizenden mensen in dienst om misselijkmakende filmpjes eruit te filteren, maar weten vooraf natuurlijk ook niet wat de intenties zijn van iemand die live gaat. Ze zijn vooral afhankelijk van de gebruikers; pas als beelden gerapporteerd worden, komen de platforms doorgaans in actie, stelt socialmedia-expert Maaike Gulden. "Als een account eerder gerapporteerd is, controleren ze vaker handmatig wat er te zien is." Instagram kan een livestream stoppen, de afzender blokkeren en contact opnemen met de politie. Het is onduidelijk of dat in dit geval is gebeurd.

Er zijn ook algoritmen die zich richten op het gebruik van specifieke woorden, waardoor accounts automatisch op zwart gaan. "Die worden wel steeds slimmer", zegt Gulden, die constateert dat de Facebooks van deze wereld er niet al te veel belang bij lijken hebben om hun kanalen 'schoon' te houden. "Pas als het geld gaat kosten, en gebruikers massaal dreigen weg te lopen, zijn ze er misschien gevoelig voor. Er is de laatste jaren niet veel vooruitgang geboekt."

Kunnen de beelden straks ook een belangrijke rol bij de strafzaak spelen?

Dat is helemaal afhankelijk van de exacte inhoud. De politie onderzoekt nu de beelden waarop sowieso het zwaar toegetakelde slachtoffer te zien is. Het is niet helemaal duidelijk of ook de steekpartij zelf is gefilmd. Als dat zo is, spelen de beelden een nog grotere rol in de strafzaak die volgt.

Eerder dit jaar was dat het geval bij een martelmoord in Rotterdam. Een 28-jarige man filmde veertig minuten lang hoe hij zijn vader (62) toetakelde. Tussendoor liep hij rond door het huis en ging hij even douchen, om de marteling in badjas voort te zetten. De film leverde voor de rechter het bewijs dat de zoon genoeg tijd had om na te denken over de consequenties van zijn acties. De dader zette de beelden niet op internet, maar gaf ze wel direct na zijn aanhouding prijs aan de politie. "Ik heb alles gefilmd en het staat allemaal op mijn telefoon. Daar staat al het bewijs op. Kijk maar."